PLEAN CEACHTA

Fáilte chuig an leagan Gaeilge den tsuíomh gréasáin, ina bhfuil na pleananna ceachta idirghníomhacha uile a bheidh ag teastáil uait le beocht a chur sa Múú Criú i do sheomra ranga.

Is bealach spraíúil, spreagúil agus oideachasúil é an Múú Criú do dhaltaí le foghlaim faoi stíl mhaireachtála shláintiúil agus cothú. Tá ár bpleananna ceachta curtha le chéile le go mbeidh gníomhaíochtaí spraíúla, deiseanna comhtháite agus gníomhaíochtaí breise iontu, agus le scileanna litearthachta a fhorbairt. Agus é forbartha ag múinteoirí, do mhúinteoirí, tá an clár deartha le naisc láidre leis an gcuraclam agus le hobair laistigh de sheomra ranga gnóthach.

PLAY VIDEO

CEACHTA 1: Bia Sláintiúil

PLEAN CEACHTA: Naíonán
AMHARC

CUSPÓIRÍ

Chun cuidiú le daltaí Pirimid an Bhia a thuiscint; eolas a scaipeadh faoin ngrúpa bia ‘bainne, iógart agus cáis’ mar chuid d’aiste chothromaithe bia agus stíl shláintiúil mhaireachtála, agus chun foghlaim conas roghanna sláintiúla a dhéanamh maidir le bia.
Fad ama: (thart ar) 30 nóiméad.

NAISC CHURACLAIM

FOCLÓIR AN LAE

Cothú: An próiséás ina bhfaigheann agus ina n-úsáideann an corp na cothaithigh ó bhianna.
Cothaithigh: Substaintí a fhaighimid ónár mbia a sholáthraíonn an cothú atá riachtanach leis an gcorp a chaomhnú, m.sh. carbaihiodráití, próitéiní, saillte, vitimíní agus mianraí
Fuinneamh ó Bhia: Fuinneamh a fhaigimid ón mbia a ithimid, a bhíonn ag teastáil ón gcorp le haghaidh gníomhaíochta fi siciúla agus meabhairghníomhaíochta.
Aiste Chothromaithe Bia: Ag ithe na ngrúpaí bia i méid na gcodanna atá molta.
Méid na gCodanna: Méid an bhia a thugtar do dhuine amháin de ghnáth.
Pirimid an Bhia: Léaráid a bhfuil cruth pirimide uirthi ina bhfuil na bianna leis na cothaithigh chéanna curtha le chéile i ngrúpaí.
Táirgí Déiríochta: Bainne agus tairgí déanta as bainne ar nós cáis agus iógart.

DÍOSPÓIREACHT RANGA

Céim 1: Réamhrá

  • Cuir an Pirimid Bia ar taispeáint i do sheomra ranga. Soláthraíonn Pirimid Bhia na Roinne treoirlínte maidir le bia sláintiúil dóibh siúd atá 5 bliana d’aois agus níos sine. Tosaigh le plé a dhéanamh le do rang faoi bhia. Iarr orthu cuid de na bianna is fearr leo a ainmniú agus na bianna is lú a thaitníonn leo a ithe. Leis seo a dhéanamh, féach an féidir leo a aithint cé acu bia a bhaineann le cé acu grúpa bia. Iarr ar na páistí roghanna de bhia sláintiúil agus de bhia nach bhfuil chomh sláintiúil céanna a phlé. Fiafraigh de na daltaí cén fáth a gceapann siad go bhfuil roinnt seilfeanna níos mó ná cinn eile agus déan nóta dá gcuid freagraí.
  • Mínigh go bhfuil riachtanais éagsúla bia ag gach duine. Braitheann sé ar rudaí cosúil le méid an choirp, aois, inscne, agus an leibhéal gníomhaíochta.

Céim 2: Pirimid an Bhia

Glasraí, Sailéad agus Torthaí

Príomhfheidhm: Cuireann na bianna seo vitimíní, mianraí agus snáithín ar fáil.

Méid codanna: 5-7 gcuid in aghaidh an lae.

Aon chuid amháin: úll, oráiste, banana nó piorra amháin ar mheánmhéide; 10 bhfíonchaor; 16 shú craobh; ½ chupán glasraí cócaráilte (úr/reoite); babhla sailéid nó anraith glasraí de dhéantús baile.

 

Gránaigh Caiscín agus Aráin, Prátaí, Pasta agus Rís

Príomhfheidhm: Is iad na bianna ón seilf seo na foinsí fuinnimh is fearr le haghaidh do choirp.

Méid codanna: 3-5 chuid in aghaidh an lae do bhuachaillí. 3-4 chuid in aghaidh an lae do chailíní.

Aon chuid amháin: 2 shlisín tanaí aráin chaiscín; 1/3 de chupán de choirce leitean tirim; 2 ghnáthphráta nó 4 phráta bheaga; cupán amháin de phasta, rís, núdail nó cúscús atá cócaráilte.

 

Bainne, Iógart agus Cáis

Príomhfheidhm: Is foinsí tábhachtacha cailciam iad bainne, iógart agus cáis, mianra atá ag teastáil le haghaidh cnámh agus fi acla sláintiúla.

Méid codanna: 3 chuid in aghaidh an lae dóibh siúd atá idir 5 agus 8 mbliana d’aois; 5 chuid in aghaidh an lae dóibh siúd atá idir 9 agus 18 mbliana d’aois.

Aon chuid amháin: Gloine bainne 200ml; pota iógairt 125g; nó píosa 25g de cháis chrua

 

Feoil, Éanlaith, Iasc, Uibheacha, Pónairí agus Cnónna

Príomhfheidhm: Is foinsí maithe próitéine agus iarainn iad na bianna seo.

Méid codanna: 2 chuid in aghaidh an lae.

Aon chuid amháin: 50-75g de mhairteoil, muiceoil, uaineoil, feoil mhionaithe nó sicín atá cócaráilte agus trua; 100g d’iasc nó tófú atá cócaráilte; 2 ubh; 40g de chnónna nó síolta gan salann.

 

Leatháin agus Olaí Beagmhéathrais:

Príomhfheidhm: Soláthraíonn leatháin agus olaí saillte riachtanacha ach níl siad ag teastáil ach i méideanna fíorbheag.

Méid codanna: Bain úsáid as an méid is lú agus is féidir.

Aon chuid amháin: 1 chuid de phaicéad leatháin beagmhéathrais nó éadroim do 2 shlisín aráin; 1 taespúnóg ola (síol ráibe, olóige, canóla, lus na gréine nó gránola) in aghaidh an duine nuair atá tú ag cócaráil.

 

Leatháin agus Olaí Beagmhéathrais:

Príomhfheidhm: Soláthraíonn leatháin agus olaí saillte riachtanacha ach níl siad ag teastáil ach i méideanna fíorbheag.

Méid codanna: Bain úsáid as an méid is lú agus is féidir.

Aon chuid amháin: 1 chuid de phaicéad leatháin beagmhéathrais nó éadroim do 2 shlisín aráin; 1 taespúnóg ola (síol ráibe, olóige, canóla, lus na gréine nó gránola) in aghaidh an duine nuair atá tú ag cócaráil.

Treoir um Sciar

Gránaigh caiscín, rís agus pasta cócaráilte, glasraí, sailéad agus torthaí.

Bain úsáid as cupán plaisteach indiúscartha 200ml mar threoir ar mhéid na coda.

Cáis

Bain úsáid as dhá ordóg, leithead agus doimhneacht san áireamh, mar threoir ar mhéid na coda.

Feoil, éanlaith, iasc

Léiríonn bos na láimhe, leithead agus doimhneacht san áireamh agus gan na méara agus ordóga, cé mhéad atá ag teastáil uait in aon lá amháin.

Leathán Beagmhéathrais

Féadfaidh paicéid codanna a bhíonn i gcaiféanna a bheith mar threoir den mhéid a úsáideann tú. Ba chóir go mbeadh dóthain i bpaicéad amháin do dhá shlisín aráin.

Olaí

Bain úsáid as taespúnóg amháin in aghaidh an duine nuair atá tú ag cócaráil nó i sailéid.


GNÍOMHAÍOCHT

Pirimid an Bhia

Nóta don Mhúinteoir: má bhíonn páiste atá éadulangach ar an lachtós nó a bhfuil ailléirge aige/aici ar bhainne bó i do sheomra ranga, d’fhéadfá iad a scaoileadh saor ón ngníomhaíocht seo a leanas nó cuidiú leo páirt a ghlacadh ar bhealach eile.

Treoracha:

Déan liosta de na bealaí is fearr atá ag na daltaí iad féin chun taitneamh a bhaint as na bianna ón ngrúpa bia ‘bainne, iógart agus cáis’ i rith an lae (m.sh. bainne i ngránach, iógart i gcaoineog torthaí, nó ceapaire cáise don lón). Bailigh moltaí ar an gclár bán nó ar an smeach-chairt.

Gníomhaíocht Bhreise

Ealaín Phirimid an Bhia:

  • Bain úsáid as teimpléad phirimid an bhia atá curtha ar fáil ar an suíomh gréasáin Éire Shláintiúil (Healthy Ireland) chun do Phirimid Bia féin a thógáil.
  • Ag baint úsáide as nuachtáin agus irisí, iarr ar na daltaí bia a aimsiú ó gach ceann de na grúpaí agus iad a ghreamú ar an seilf cheart. Déan iarracht teacht ar a oiread éagsúlachta agus is féidir .i. cineálacha éagsúla glasraí agus a lán bia lánghráin srl. Má bhíonn bia ann nach n-aithníonn na daltaí, amhail torthaí/glasraí ‘neamhchoitianta’, tóg nóiméad chun pictiúr den bhia a thaispeáint don rang agus labhair leo faoin mbia agus chomh cothaitheach leis.
  • Iarr ar na daltaí bia as gach grúpa a aimsiú agus iad a ghreamú den tseilf cheart dá dteimpléad Phirimid an Bhia. Spreag iad chun a bheith chomh cruthaitheach agus is féidir lena gcuid roghanna agus bianna nár bhlais siad go fóill ach ar mhaith leo triail a bhaint astu a ghreamú.

BEIR LEAT ABHAILE É

Spreag do chuid daltaí chun an teachtaireacht a thabhairt abhaile leo maidir leis an tábhacht a bhaineann le táirgí déiríochta mar chuid d’aiste chothrom bia agus stíl mhaireachtála shláintiúil. Mar cheacht obair bhaile, féadfaidh tú iarraidh ar na daltaí an méid seo a leanas a dhéanamh:

1. Cur síos a dhéanamh ar na táirgí éagsúla de bhainne, iógart agus cháis ina gcuisneoir.

2. Iarraidh ar dhuine fásta cuidiú leo sneaic shláintiúil a dhéanamh le haghaidh a mbosca lóin ag baint úsáide as rud éigin ón seilf déiríochta i bpirimid an bhia.

3. Féadann siad an Phirimid Bhia a rinne siad sa rang a thabhairt abhaile agus labhairt fúithi lena dtuismitheoirí/cúramóirí. Spreag iad chun a bPirimid Bhia a ghreamú den chuisneoir ionas nach ndéanfaidh siad dearmad a 3 sciar déiríochta sa lá a fháil.

PLEAN CEACHTA: Sóisearach
AMHARC

CUSPÓIRÍ

Chun cuidiú le daltaí Pirimid an Bhia a thuiscint; eolas a scaipeadh faoin ngrúpa bia ‘bainne, iógart agus cáis’ mar chuid d’aiste chothromaithe bia agus stíl shláintiúil mhaireachtála, agus chun foghlaim conas roghanna sláintiúla a dhéanamh maidir le bia.

Fad ama: (thart ar) 30 nóiméad.

NAISC CHURACLAIM

FOCLÓIR AN LAE

Cothú: An próiséás ina bhfaigheann agus ina n-úsáideann an corp na cothaithigh ó bhianna.
Cothaithigh: Substaintí a fhaighimid ónár mbia a sholáthraíonn an cothú atá riachtanach leis an gcorp a chaomhnú, m.sh. carbaihiodráití, próitéiní, saillte, vitimíní agus mianraí.
Fuinneamh ó Bhia: Fuinneamh a fhaigimid ón mbia a ithimid, a bhíonn ag teastáil ón gcorp le haghaidh gníomhaíochta siciúla agus meabhairghníomhaíochta.
Aiste Chothromaithe Bia: Ag ithe na ngrúpaí bia i méid na gcodanna atá molta.
Méid na gCodanna: Méid an bhia a thugtar do dhuine amháin de ghnáth.
Pirimid an Bhia: Léaráid a bhfuil cruth pirimide uirthi ina bhfuil na bianna leis na cothaithigh chéanna curtha le chéile i ngrúpaí.
Táirgí Déiríochta: Bainne agus tairgí déanta as bainne ar nós cáis agus iógart.

DÍOSPÓIREACHT RANGA

Céim 1: Réamhrá

  • Cuir an Pirimid Bia ar taispeáint i do sheomra ranga. Soláthraíonn Pirimid Bhia na Roinne treoirlínte maidir le bia sláintiúil dóibh siúd atá 5 bliana d’aois agus níos sine. Tosaigh le plé a dhéanamh le do rang faoi bhia. Iarr orthu cuid de na bianna is fearr leo a ainmniú agus na bianna is lú a thaitníonn leo a ithe. Leis seo a dhéanamh, féach an féidir leo a aithint cé acu bia a bhaineann le cé acu grúpa bia. Iarr ar na páistí roghanna de bhia sláintiúil agus de bhia nach bhfuil chomh sláintiúil céanna a phlé. Fiafraigh de na daltaí cén fáth a gceapann siad go bhfuil roinnt seilfeanna níos mó ná cinn eile agus déan nóta dá gcuid freagraí.
  • Mínigh go bhfuil riachtanais éagsúla bia ag gach duine. Braitheann sé ar rudaí cosúil le méid an choirp, aois, inscne, agus an leibhéal gníomhaíochta.

Céim 2: Pirimid an Bhia

Ag tosú ag bun na pirimide agus tú ag bogadh aníos go barr na pirimide, mínigh gach seilf.

Glasraí, Sailéad agus Torthaí

Príomhfheidhm: Cuireann na bianna seo vitimíní, mianraí agus snáithín ar fáil.

Méid codanna: 5-7 gcuid in aghaidh an lae.

Aon chuid amháin: úll, oráiste, banana nó piorra amháin ar mheánmhéide; 10 bhfíonchaor; 16 shú craobh; ½ chupán glasraí cócaráilte (úr/reoite); babhla sailéid nó anraith glasraí de dhéantús baile; sú torthaí 150ml neamh-mhilsithe.

Pointí le béim a leagan orthu:

  • Bíodh béilí bunaithe ar an ngrúpa bia seo agus roghnaigh torthaí agus glasraí difriúla atá ar dhathanna éagsúla.
  • Má tá sú torthaí le bheith agat, bíodh é seo agat uair amháin in aghaidh an lae ar a mhéad le béile agus roghnaigh sú neamh-mhilsithe.

Gránaigh Caiscín agus Aráin, Prátaí, Pasta agus Rís

Príomhfheidhm: Is iad na bianna ón seilf seo na foinsí fuinnimh is fearr le haghaidh do choirp.

Méid codanna: 3-5 chuid in aghaidh an lae do bhuachaillí. 3-4 chuid in aghaidh an lae do chailíní.

Aon chuid amháin: 2 shlisín tanaí aráin chaiscín; 1/3 de chupán de choirce leitean tirim; 2 ghnáthphráta nó 4 phráta bheaga; cupán amháin de phasta, rís, núdail nó cúscús atá cócaráilte.

Pointí le béim a leagan orthu:

  • Braitheann méid na gcodanna a bhíonn ag teastáil uait ón ngrúpa seo ar aois, méid, an fear nó bean tú agus cé chomh gníomhach agus atá tú.

Bainne, Iógart agus Cáis

Príomhfheidhm: Is foinsí tábhachtacha cailciam iad bainne, iógart agus cáis, mianra atá ag teastáil le haghaidh cnámh agus fi acla sláintiúla.

Méid codanna: 3 chuid in aghaidh an lae dóibh siúd atá idir 5 agus 8 mbliana d’aois; 5 chuid in aghaidh an lae dóibh siúd atá idir 9 agus 18 mbliana d’aois.

Aon chuid amháin: Gloine bainne 200ml; pota iógairt 125g; nó píosa 25g de cháis chrua.

Feoil, Éanlaith, Iasc, Uibheacha, Pónairí agus Cnónna

  • Moltar na cineálacha beagmhéathrais agus méathraslaghdaithe ón ngrúpa seo agus is foinsí iad de chothathaigh thábhachtacha ar nós cailciam agus próitéin

Meat, Poultry, Fish, Eggs, Beans and Nuts

Príomhfheidhm: Is foinsí maithe próitéine agus iarainn iad na bianna seo.

Méid codanna: 2 chuid in aghaidh an lae.

Aon chuid amháin: 50-75g de mhairteoil, muiceoil, uaineoil, feoil mhionaithe nó sicín atá cócaráilte agus trua; 100g d’iasc nó tófú atá cócaráilte; 2 ubh; 40g de chnónna nó síolta gan salann.

Pointí le béim a leagan orthu:

  • Roghnaigh gearrthacha feola trua agus cuir teorann leis an méid feola próiseáilte a itear (m.sh. ispíní, bagún agus liamhás).
  • Ith iasc olúil suas le dhá uair sa tseachtain (m.sh. bradán, ronnach, sairdíní).

Leatháin agus Olaí Beagmhéathrais

Príomhfheidhm: Soláthraíonn leatháin agus olaí saillte riachtanacha ach níl siad ag teastáil ach i méideanna fíorbheag.

Méid codanna: Bain úsáid as an méid is lú agus is féidir.

Aon chuid amháin: 1 chuid de phaicéad leatháin beagmhéathrais nó éadroim do 2 shlisín aráin; 1 taespúnóg ola (síol ráibe, olóige, canóla, lus na gréine nó gránola) in aghaidh an duine nuair atá tú ag cócaráil.

Pointí le béim a leagan orthu:

  • Ná bíodh mórán maonáis, cálslá agus blastáin sailéid agat toisc go bhfuil ola iontu freisin.
  • Bain úsáid as an méid is lú ola agus is féidir nuair atá tú ag cócaráil – gríosc, bruith le gal, bácáil nó beirigh ina áit.

Bianna agus Deochanna ina bhfuil a Lán Saille, Siúcra agus Salainn

Scaradh an grúpa bia seo de Phríomhphrimid an Bhia. Mínigh nach bhfuil aon chodanna molta do na bianna agus deochanna ón seilf ar bharr Phirimid an Bhia toisc nach bhfuil siad riachtanach don dea-shláinte. Is fearr gan na bianna seo a bheith agat gach lá – uair nó dhó in aghaidh na seachtaine ina gcodanna beaga.

Treoir um Sciar

Gránaigh caiscín, rís agus pasta cócaráilte, glasraí, sailéad agus torthaí.

Bain úsáid as cupán plaisteach indiúscartha 200ml mar threoir ar mhéid na coda.

Cáis

Bain úsáid as dhá ordóg, leithead agus doimhneacht san áireamh, mar threoir ar mhéid na coda.

Feoil, éanlaith, iasc

Léiríonn bos na láimhe, leithead agus doimhneacht san áireamh agus gan na méara agus ordóga, cé mhéad atá ag teastáil uait in aon lá amháin.

Leathán Beagmhéathrais

Féadfaidh paicéid codanna a bhíonn i gcaiféanna a bheith mar threoir den mhéid a úsáideann tú. Ba chóir go mbeadh dóthain i bpaicéad amháin do dhá shlisín aráin.

Olaí

Bain úsáid as taespúnóg amháin in aghaidh an duine nuair atá tú ag cócaráil nó i sailéid.


GNÍOMHAÍOCHT

Pirimid an Bhia

Nóta don Mhúinteoir: má bhíonn páiste atá éadulangach ar an lachtós nó a bhfuil ailléirge aige/ aici ar bhainne bó i do sheomra ranga, d’fhéadfá iad a scaoileadh saor ón ngníomhaíocht seo a leanas nó cuidiú leo páirt a ghlacadh ar bhealach eile.

Treoracha:

Déan liosta de na bealaí is fearr atá ag na daltaí iad féin chun taitneamh a bhaint as na bianna ón ngrúpa bia ‘bainne, iógart agus cáis’ i rith an lae (m.sh. bainne i ngránach, iógart i gcaoineog torthaí, nó ceapaire cáise don lón). Bailligh moltaí ar an gclár bán nó ar an smeach-chairt.

Gníomhaíocht Bhreise

1. Dear biachlár: Iarr ar na daltaí a gcóipleabhair a úsáid chun a mbiachlár féin a dhearadh ag baint úsáide as na bianna is fearr leo (ach ag cinntiú go n-úsáideann siad treoirlínte Phirimid an Bhia). Is féidir leis na daltaí é seo a dhéanamh ina gcóipleabhair. B’fhéidir go mbeidh gá é seo a léiriú don rang ar dtús.

2. Ealaín Phirimid an Bhia: Bain úsáid as teimpléad phirimid an bhia atá curtha ar fáil ar an suíomh gréasáin Éire Shláintiúil (Healthy Ireland) chun do Phirimid Bia féin a thógáil. Ag baint úsáide as nuachtáin agus irisí, iarr ar na daltaí bia a aimsiú ó gach ceann de na grúpaí agus iad a ghreamú ar an seilf cheart.


BEIR LEAT ABHAILE É

Spreag do chuid daltaí chun an teachtaireacht a thabhairt abhaile leo maidir leis an tábhacht a bhaineann le táirgí déiríochta mar chuid d’aiste chothrom bia agus stíl mhaireachtála shláintiúil. Mar cheacht obair bhaile, féadfaidh tú iarraidh ar na daltaí an méid seo a leanas a dhéanamh:

  1. Cur síos a dhéanamh ar na táirgí éagsúla de bhainne, iógart agus cháis ina gcuisneoir.
  2. Iarraidh ar dhuine fásta cuidiú leo béile a dhearadh agus a ullmhú don teaghlach ag baint úsáide as an ngrúpa bia ‘bainne, iógart agus cáis’.
  3. Tabhairt faoi shuirbhé teaghlaigh a chur i gcrích – an raibh an méid molta ón ngrúpa bia ‘bainne, iógart agus cáis’ á fháil ag an teaghlach gach lá? Cuir ceist ar na baill teaghlaigh cad iad na cineálacha bia déiríochta is fearr leo – bainne, iógart nó cáis? Cad é an t-oideas déiríochta is fearr leo?
PLEAN CEACHTA: Sinsearach
AMHARC

CUSPÓIRÍ

Chun cuidiú le daltaí Pirimid an Bhia a thuiscint; eolas a scaipeadh faoin ngrúpa bia ‘bainne, iógart agus cáis’ mar chuid d’aiste chothromaithe bia agus stíl shláintiúil mhaireachtála, agus chun foghlaim conas roghanna sláintiúla a dhéanamh maidir le bia.

Fad ama: (thart ar) 30 nóiméad.

NAISC CHURACLAIM

FOCLÓIR AN LAE

Cothú: An próiséás ina bhfaigheann agus ina n-úsáideann an corp na cothaithigh ó bhianna.
Cothaithigh: Substaintí a fhaighimid ónár mbia a sholáthraíonn an cothú atá riachtanach leis an gcorp a chaomhnú, m.sh. carbaihiodráití, próitéiní, saillte, vitimíní agus mianraí.
Fuinneamh ó Bhia: Fuinneamh a fhaigimid ón mbia a ithimid, a bhíonn ag teastáil ón gcorp le haghaidh gníomhaíochta siciúla agus meabhairghníomhaíochta.
Aiste Chothromaithe Bia: Ag ithe na ngrúpaí bia i méid na gcodanna atá molta.
Méid na gCodanna: Méid an bhia a thugtar do dhuine amháin de ghnáth.
Pirimid an Bhia: Léaráid a bhfuil cruth pirimide uirthi ina bhfuil na bianna leis na cothaithigh chéanna curtha le chéile i ngrúpaí.

DÍOSPÓIREACHT RANGA

Céim 1: Réamhrá

  • Cuir an Pirimid Bia ar taispeáint i do sheomra ranga. Soláthraíonn Pirimid Bhia na Roinne treoirlínte maidir le bia sláintiúil dóibh siúd atá 5 bliana d’aois agus níos sine. Tosaigh le plé a dhéanamh le do rang faoi bhia. Iarr orthu cuid de na bianna is fearr leo a ainmniú agus na bianna is lú a thaitníonn leo a ithe. Leis seo a dhéanamh, féach an féidir leo a aithint cé acu bia a bhaineann le cé acu grúpa bia. Iarr ar na páistí roghanna de bhia sláintiúil agus de bhia nach bhfuil chomh sláintiúil céanna a phlé. Fiafraigh de na daltaí cén fáth a gceapann siad go bhfuil roinnt seilfeanna níos mó ná cinn eile agus déan nóta dá gcuid freagraí.
  • Mínigh go bhfuil riachtanais éagsúla bia ag gach duine. Braitheann sé ar rudaí cosúil le méid an choirp, aois, inscne, agus an leibhéal gníomhaíochta.

Céim 2: Pirimid an Bhia

Ag tosú ag bun na pirimide agus tú ag bogadh aníos go barr na pirimide, mínigh gach seilf.

Glasraí, Sailéad agus Torthaí

Príomhfheidhm: Cuireann na bianna seo vitimíní, mianraí agus snáithín ar fáil.

Méid codanna: 5-7 gcuid in aghaidh an lae.

Aon chuid amháin: úll, oráiste, banana nó piorra amháin ar mheánmhéide; 10 bhfíonchaor; 16 shú craobh; ½ chupán glasraí cócaráilte (úr/reoite); babhla sailéid nó anraith glasraí de dhéantús baile; sú torthaí 150ml neamh-mhilsithe.

Pointí le béim a leagan orthu:

  • Bíodh béilí bunaithe ar an ngrúpa bia seo agus roghnaigh torthaí agus glasraí difriúla atá ardhathanna éagsúla.
  • Má tá sú torthaí le bheith agat, bíodh é seo agat uair amháin in aghaidh an lae ar a mhéad le béile agus roghnaigh sú neamh-mhilsithe.

Gránaigh Caiscín agus Aráin, Prátaí, Pasta agus Rís

Príomhfheidhm: Is iad na bianna ón seilf seo na foinsí fuinnimh is fearr le haghaidh do choirp.

Méid codanna: 3-5 chuid in aghaidh an lae do bhuachaillí. 3-4 chuid in aghaidh an lae do chailíní.

Aon chuid amháin: 2 shlisín tanaí aráin chaiscín; 1/3 de chupán de choirce leitean tirim; 2 ghnáthphráta nó 4 phráta bheaga; cupán amháin de phasta, rís, núdail nó cúscús atá cócaráilte.

Pointí le béim a leagan orthu:

  • Braitheann méid na gcodanna a bhíonn ag teastáil uait ón ngrúpa seo ar aois, méid, an fear nó bean tú agus cé chomh gníomhach agus atá tú.

Bainne, Iógart agus Cáis

Príomhfheidhm: Is foinsí tábhachtacha cailciam iad bainne, iógart agus cáis, mianra atá ag teastáil le haghaidh cnámh agus acla sláintiúla.

Méid codanna: 3 chuid in aghaidh an lae dóibh siúd atá idir 5 agus 8 mbliana d’aois; 5 chuid in aghaidh an lae dóibh siúd atá idir 9 agus 18 mbliana d’aois.

Aon chuid amháin: Gloine bainne 200ml; pota iógairt 125g; nó píosa 25g de cháis chrua.

Pointí le béim a leagan orthu:

  • Moltar na cineálacha beagmhéathrais agus méathraslaghdaithe ón ngrúpa seo agus is foinsí iad de chothathaigh thábhachtacha ar nós cailciam agus próitéin.

Feoil, Éanlaith, Iasc, Uibheacha, Pónairí agus Cnónna

Príomhfheidhm: Is foinsí maithe próitéine agus iarainn iad na bianna seo.

Méid codanna: 2 chuid in aghaidh an lae.

Aon chuid amháin: 50-75g de mhairteoil, muiceoil, uaineoil, feoil mhionaithe nó sicín atá cócaráilte agus trua; 100g d’iasc nó tófú atá cócaráilte; 2 ubh; 40g de chnónna nó síolta gan salann.

Pointí le béim a leagan orthu:

  • Roghnaigh gearrthacha feola trua agus cuir teorann leis an méid feola próiseáilte a itear (m.sh. ispíní, bagún agus liamhás). Ith iasc olúil suas le dhá uair sa tseachtain (m.sh. bradán, ronnach, sairdíní).

Leatháin agus Olaí Beagmhéathrais

Príomhfheidhm: Soláthraíonn leatháin agus olaí saillte riachtanacha ach níl siad ag teastáil ach i méideanna fíorbheag.

Méid codanna: Bain úsáid as an méid is lú agus is féidir.

Aon chuid amháin: 1 chuid de phaicéad leatháin beagmhéathrais nó éadroim do 2 shlisín aráin; 1 taespúnóg ola (síol ráibe, olóige, canóla, lus na gréine nó gránola) in aghaidh an duine nuair atá tú ag cócaráil.

Pointí le béim a leagan orthu:

  • Ná bíodh mórán maonáis, cálslá agus blastáin sailéid agat toisc go bhfuil ola iontu freisin.
  • Bain úsáid as an méid is lú ola agus is féidir nuair atá tú ag cócaráil – gríosc, bruith le gal, bácáil nó beirigh ina áit.

Bianna agus Deochanna ina bhfuil a Lán Saille, Siúcra agus Salainn

Scaradh an grúpa bia seo de Phríomhphrimid an Bhia. Mínigh nach bhfuil aon chodanna molta do na bianna agus deochanna ón seilf ar bharr Phirimid an Bhia toisc nach bhfuil siad riachtanach don dea-shláinte. Is fearr gan na bianna seo a bheith agat gach lá – uair nó dhó in aghaidh na seachtaine ina gcodanna beaga.

Treoir um Sciar

Gránaigh caiscín, rís agus pasta cócaráilte, glasraí, sailéad agus torthaí.

Bain úsáid as cupán plaisteach indiúscartha 200ml mar threoir ar mhéid na coda.

Cáis

Bain úsáid as dhá ordóg, leithead agus doimhneacht san áireamh, mar threoir ar mhéid na coda.

Feoil, éanlaith, iasc

Léiríonn bos na láimhe, leithead agus doimhneacht san áireamh agus gan na méara agus ordóga, cé mhéad atá ag teastáil uait in aon lá amháin.

Leathán Beagmhéathrais

Féadfaidh paicéid codanna a bhíonn i gcaiféanna a bheith mar threoir den mhéid a úsáideann tú. Ba chóir go mbeadh dóthain i bpaicéad amháin do dhá shlisín aráin.

Olaí

Bain úsáid as taespúnóg amháin in aghaidh an duine nuair atá tú ag cócaráil nó i sailéid.


GNÍOMHAÍOCHT

5 cheann in Aghaidh an Lae den Déirí ar feadh an tSaoil

Nóta don Mhúinteoir: má bhíonn páiste atá éadulangach ar an lachtós nó a bhfuil ailléirge aige/ aici ar bhainne bó i do sheomra ranga, d’fhéadfá iad a scaoileadh saor ón ngníomhaíocht seo a leanas nó cuidiú leo páirt a ghlacadh ar bhealach eile.

Treoracha:

Déan liosta de na bealaí is fearr atá ag na daltaí iad féin chun taitneamh a bhaint as na bianna ón ngrúpa bia ‘bainne, iógart agus cáis’ i rith an lae (m.sh. bainne i ngránach, iógart i gcaoineog torthaí, nó ceapaire cáise don lón). Bailligh moltaí ar an gclár bán nó ar an smeach-chairt.

Priontáil an bhileog oibre 5 Lá ar Shlí na Déiríochta ó moocrew.ebowdev.com do do rang. Iarr orthu smaoineamh ar bhealaí nua inar féidir leo an grúpa bia ‘bainne, iógart agus cáis’ a chur isteach san aiste bia atá acu.

 

Gníomhaíocht Bhreise

1. Dear biachlár: Iarr ar na daltaí a gcóipleabhair a úsáid chun a mbiachlár féin a dhearadh ag baint úsáide as na bianna is fearr leo (ach ag cinntiú go n-úsáideann siad treoirlínte Phirimid an Bhia). Is féidir leis na daltaí é seo a dhéanamh ina gcóipleabhair.

2. Ealaín Phirimid an Bhia: Bain úsáid as teimpléad phirimid an bhia atá curtha ar fáil ar an suíomh gréasáin Éire Shláintiúil (Healthy Ireland) chun do Phirimid Bia féin a thógáil. Ag baint úsáide as nuachtáin agus irisí, iarr ar na daltaí bia a aimsiú ó gach ceann de na grúpaí agus iad a ghreamú ar an seilf cheart.


BEIR LEAT ABHAILE É

Spreag do chuid daltaí chun an teachtaireacht a thabhairt abhaile leo maidir leis an tábhacht a bhaineann le táirgí déiríochta mar chuid d’aiste chothrom bia agus stíl mhaireachtála shláintiúil. Mar cheacht obair bhaile, féadfaidh tú iarraidh ar na daltaí an méid seo a leanas a dhéanamh:

  1. Cur síos a dhéanamh ar na táirgí éagsúla bainne, iógairt agus cáise ina gcuisneoir.
  2. Iarraidh ar dhuine fásta cuidiú leo béile a dhearadh agus a ullmhú don teaghlach ag baint úsáide as an ngrúpa bia ‘bainne, iógart agus cáis’.
  3. Tabhairt faoi shuirbhé teaghlaigh a chur i gcrích – an raibh an méid molta ón ngrúpa bia ‘bainne, iógart agus cáis’ á fháil ag an teaghlach gach lá? Cuir ceist ar na baill teaghlaigh cad iad na cineálacha bia déiríochta is fearr leo – bainne, iógart nó cáis? Cad é an t-oideas déiríochta is fearr leo?
CLOSE

Will you be joining our competition this year? Find out more