PLEAN CEACHTA

Fáilte chuig an leagan Gaeilge den tsuíomh gréasáin, ina bhfuil na pleananna ceachta idirghníomhacha uile a bheidh ag teastáil uait le beocht a chur sa Múú Criú i do sheomra ranga.

Is bealach spraíúil, spreagúil agus oideachasúil é an Múú Criú do dhaltaí le foghlaim faoi stíl mhaireachtála shláintiúil agus cothú. Tá ár bpleananna ceachta curtha le chéile le go mbeidh gníomhaíochtaí spraíúla, deiseanna comhtháite agus gníomhaíochtaí breise iontu, agus le scileanna litearthachta a fhorbairt. Agus é forbartha ag múinteoirí, do mhúinteoirí, tá an clár deartha le naisc láidre leis an gcuraclam agus le hobair laistigh de sheomra ranga gnóthach.

CEACHTA 4: Déiríocht agus an Comhshaol

PLEAN CEACHTA: Naíonáin
AMHARC

CUSPÓIRÍ

Tuiscint daltaí a fhorbairt ar an gcaidreamh idir an aimsir, an timpeallacht agus an fheirmeoireacht.

Fad: 30 nóiméad (nó mar sin).

NAISC CHURACLAIM

FOCLÓIR AN LAE

Comhshaol: Gach ní beo agus neamhbheo timpeall ort, lena n-áirítear an t-aer.
Aimsir: Insíonn an aimsir dúinn cé chomh te nó fuar agus cé chomh fliuch nó tirim agus a bheidh áit gach lá.
Aeráid: Insíonn an aeráid dúinn conas a bheidh an aimsir in áit thar thréimhse fhada.
Triomach: Is triomach é nuair a bhíonn an aimsir tirim ar feadh tréimhse an-fhada, gan aon bháisteach ann nó fíorbheagán báistí.
Ionann: Is ionann tuilte agus uisce a chlúdaíonn talamh a bhíonn tirim de ghnáth

DÍOSPÓIREACHT RANGA

Plé Ranga

  • Iarr ar na daltaí an bhrí atá leis an bhfocal ‘aimsir’ a phlé.
  • Iarr ar na daltaí cur síos a dhéanamh ar an aimsir inné agus inniu. Déan comparáid eatarthu.
  • Mínigh an téarma ‘aimsir’ (féach Focail an Lae).
  • Anois iarr ar na daltaí an aimsir a bhraith siad i dtír ar bith eile a phlé, mar shampla, sa Fhrainc nó sa Spáinn.
  • Mínigh an téarma ‘aeráid’, agus mínigh cé go n-athraíonn an aimsir in Éirinn gach lá, nach mbíonn ár n-aeráid ró-the nó ró-fhuar riamh.

Plé Beirte

  1. Iarr ar na daltaí smaoineamh ar aon chomharthaí d’aimsir neamhghnách a bhí acu sa bhaile, mar shampla, samhradh an-te in Éirinn, go leor sneachta, aimsir an-fhliuch nó aimsir an-stoirmiúil. Pléigh é mar rang.
  2. Tarraing grian, scamall sneachta, scamall stoirme agus scamall báistí ar an mbord. Iarr ar na daltaí, ag obair i mbeirteanna, breathnú ar gach ceann de na ceithre phictiúr agus comhrá a dhéanamh ar an dóigh a bhféadfadh an aimsir the, sneachta, stoirm agus báisteach tionchar a bheadh acu orthu féin, ar a muintir nó ar dhaoine eile ina gceantar.
  3. Cuir in iúl do dhaltaí go dtarlaíonn aimsir eisceachtúil neamhghnách de dheasca athruithe san aeráid.

GNÍOMHAÍOCHT

Gníomhaíocht Phearsanta

Iarr ar na daltaí cuimhneamh ar cad is déiríocht ann agus an fheidhm a bhaineann le feirm dhéiríochta a mhíniú. Tabhair cóip den bhileog ghníomhaíochta ‘Déiríocht agus an Comhshaol’ do gach dalta. Iarr ar na daltaí breathnú ar na ceithre phictiúr a léiríonn an tionchar a bhíonn ag an aimsir neamhghnách eisceachtúil (athrú aeráide) ar shaol na feirme déiríochta. Léigh amach na habairtí a leanas agus iarr ar na daltaí an íomhá cheart a shainaithint, ó uimhir 1 go 5. Déan plé ranga air.

  1. Le linn aimsir shneachta ní mór ainmhithe a choinneáil taobh istigh.
  2. Nuair a bhíonn droch-aimsir ann, is féidir le bóithre a bheith contúirteach. Is féidir leis sin cur isteach ar bhailiú bainne ó fheirmeacha agus é a sheachadadh chuig scoileanna agus tithe.
  3. Nuair a bhíonn droch-aimsir ann, ar nós laethanta stoirmiúla, ní féidir leis na ba a bheith amuigh ar an bhféar, mar sin ní mór d’fheirmeoirí bia breise a thabhairt dóibh.
  4. Nuair a bhíonn sé an-tirim agus níos lú báistí ann, bíonn tionchar aige sin ar an méid féir a bhíonn le hithe ag na hainmhithe.
  5. Is féidir le triomach agus tuilte barra feirmeora a scriosadh.

Gníomhaíochtaí Sínte

  1. Roinn na daltaí ina gcúig ghrúpa, ag sannadh do gach grúpa ceann de na bealaí (féach thall) ina bhféadfadh athrú aeráide tionchar a imirt ar fheirm dhéiríochta agus iarr orthu é sin a léiriú.
  2. Iarr ar na daltaí dhá phictiúr a tharraingt, ceann amháin ag léiriú feirm dhéiríochta ar lá gnáth-aimsire agus an ceann eile ag léiriú feirm dhéiríochta ar lá ar a bhfuil aimsir eisceachtúil neamhghnách.
  3. Spreag na daltaí chun a gcartáin nó a mbuidéil Bhainne Scoile a thabhairt abhaile lena n-athchúrsáil.

BEIR LEAT ABHAILE É

Spreag do dhaltaí chun an teachtaireacht a thabhairt abhaile faoin tionchar a bhíonn ag an athrú aeráide ar an gcomhshaol. Mar ghníomhaíocht obair bhaile, is féidir leat iarraidh ar na daltaí an méid a leanas a dhéanamh:

  1. Coinnigh taifead ar an aimsir ar feadh seachtaine agus tarraing pictiúr den tionchar a bhí ag an aimsir ar a gcuid gníomhaíochtaí teaghlaigh. Mar shampla, ar chuir an aimsir fhliuch stop le haon ghníomhaíocht teaghlaigh a dhéantar de ghnáth?
PLEAN CEACHTA: Sóisearaigh
AMHARC

CUSPÓIRÍ

Tuiscint daltaí a fhorbairt ar an gcaidreamh idir an aimsir, an timpeallacht agus an fheirmeoireacht.

Fad: 30 nóiméad (nó mar sin).

NAISC CHURACLAIM

FOCLÓIR AN LAE

Comhshaol: Gach ní beo agus neamhbheo timpeall ort, lena n-áirítear an t-aer.
Bia-aistear: Glacann sé fuinneamh chun fáis, chun bogadh agus chun bia a stóráil. Dá fhad a thaistealaíonn do chuid bia, is ea is mó an fuinneamh a theastaíonn agus is faide an bia-aistear é. Is é atá i gceist le bia-aistear ná an t-aistear is gá don bhia a thaisteal le go rachaidh sé ón bhfeirm go dtí ár gcuid plátaí.
Aimsir: Déanann sé cur síos ar an atmaisféar a bhíonn in áit ag am ar leith, mar shampla, cé chomh te nó fuar agus atá an áit agus cé chomh fliuch nó tirim atá sí.
Aeráid: Déanann an aeráid cur síos ar an ngnáth-aimsir a bhíonn in áit thar thréimhse fhada ama.
Athrú aeráide: Tá daoine tar éis a lán gníomhaíochtaí a dhéanamh a chruthaíonn gáis atá ag bailiú san atmaisféar. Gníomhaíonn na gáis sin mar bhlaincéad agus is iad is cúis leis an talamh a bheith ag téamh suas diaidh ar ndiaidh. Ciallaíonn sé sin go bhfuil na haeráidí ag athrú ar fud an domhain.

DÍOSPÓIREACHT RANGA

Plé Grúpa

Iarr ar gach grúpa na ceisteanna a leanas a phlé agus a roinnt leis an rang ansin. Scríobh na príomhphointí in airde ar an gclár.

  1. Cad is ‘aimsir’ ann?
  2. Cad is ‘aeráid’ ann?
  3. Cad is ‘athrú aeráide’ ann?
  4. An féidir leat smaoineamh ar aon chomharthaí a léiríonn go bhfuil athrú aeráide ann?

Leathnaigh ar na smaointe a ndearnadh iniúchadh orthu cheana féin i ngrúpaí trí thuilleadh plé a dhéanamh ar an athrú aeráide mar rang iomlán, ag baint úsáide as an rannóg ‘Focail an lae’ agus na pointí seo a leanas:

  • Má úsáidtear bia séasúrach a fhástar go háitiúil is lú an bia-aistear.
  • Má úsáidtear bia le beagán pacáistithe nó gan aon phacáistiú cabhraíonn sin le dramhaíl a laghdú.
  • Taistealaíonn cairéad ón Afraic Theas 6,000 míle.
  • Laghdaítear ar an mbia-aistear má shiúltar chuig an siopa le haghaidh bia seachas an carr a úsáid.

Plé Ranga

Pléigh na pointí seo a leanas maidir leis an nasc idir déiríocht agus an timpeallacht:

  • Mar gheall ar an áit a bhfuil Éire suite ar an bpláinéad bíonn aeráid fhionnuar, mheasartha againn.
  • Le haeráid mar sin, féadfaidh na ba dul ar féarach taobh amuigh ar fhéar úr méith ar feadh suas le 300 lá sa bhliain (beagnach bliain).
  • Mar gheall ar ár n-aeráid chineálta, fhliuch, úsáideann táirgeadh déiríochta in Éirinn suas le 20% níos lú uisce ná an chuid is mó de na tíortha Eorpacha.

Pléigh na pointí seo a leanas faoi thionchar an athraithe aeráide ar fheirmeoireacht:

  • Le linn aimsir shneachta, ní mór ainmhithe a choinneáil i bhfoscadáin ag amanna den bhliain nuair a bhíonn siad lasmuigh de ghnáth.
  • Le linn drochaimsire, bíonn tionchar ag dálaí contúirteacha bóthair ar sheachadtaí agus ar bhailiúcháin bainne.
  • Nuair nach féidir le ba a bheith lasmuigh ar an bhféar, caithfidh feirmeoirí bia breise a sholáthar.
  • Bíonn tionchar ag aimsir atá an-tirim agus ag níos lú báistí ar an méid féir (bia) a bhíonn ar fáil do na hainmhithe.
  • Is féidir le triomach agus tuilte méid an bhairr atá ag feirmeora a laghdú agus féadfaidh sé barr a scriosadh go hiomlán fiú.

GNÍOMHAÍOCHT

Gníomhaíocht Bheirte

Déan an ceacht iomlánaithe ar Dhéiríocht agus an Comhshaol.

Gníomhaíocht Phearsanta

Iarr ar dhaltaí a shamhlú gur feirmeoirí iad agus cuntas a scríobh ar a saol laethúil mar fheirmeoir déiríochta. Conas a thugann siad aire do na ba? Cén tionchar a bhíonn ag an aimsir ar an saol ar an bhfeirm? Cén tionchar a bhí ag aimsir eisceachtúil ar a saol?

Gníomhaíochtaí Sínte

  1. Tabhair cuireadh d’fheirmeoir labhairt leis an rang faoin tionchar a bhíonn ag an athrú aeráide ar a c(h)uid feirmeoireachta. Iarr ar na daltaí scríobh faoi.
  2. Iarr ar dhaltaí i ngrúpaí smaoineamh ar bhealaí gur féidir leo a mbia-aistear a laghdú.
  3. Spreag na daltaí chun a gcartáin nó a mbuidéil Bhainne Scoile a thabhairt abhaile lena n-athchúrsáil.

BEIR LEAT ABHAILE É

Spreag do dhaltaí chun an teachtaireacht a thabhairt abhaile faoin tionchar a bhíonn ag an athrú aeráide ar an gcomhshaol. Mar ghníomhaíocht obair bhaile, is féidir leat iarraidh ar na daltaí an méid a leanas a dhéanamh:

  1. Liostaigh bia a fhásann go háitiúil atá acu sa bhaile.
  2. Déan conradh teaghlaigh chun an bia-aistear a laghdú.
PLEAN CEACHTA: Sinsearach
AMHARC

CUSPÓIRÍ

Tuiscint na ndaltaí ar athrú aeráide, ar an gcomhshaol agus ar fheirmeoireacht a fhorbairt.

Fad: 30 nóiméad (nó mar sin).

NAISC CHURACLAIM

FOCLÓIR AN LAE

Comhshaol: Gach ní beo agus neamhbheo timpeall ort, lena n-áirítear an t-aer.
Astaíochtaí gáis cheaptha teasa: Gáis, mar shampla CO2, a ghabhann teas na gréine san atmaisféar, rud a fhágann go dtéitear an t-atmaisféar (cosúil le teach gloine).
Bia-aistear: Taistealaíonn an bia ón bhfeirm go dtí ár bplátaí. Úsáidtear fuinneamh chun bia a fhás, a phróiseáil, a iompar agus a stóráil, rud a chruthaíonn gáis cheaptha teasa. Dá fhad is gá do chuid bia a thaisteal, is ea is mó an bia-aistear a bhainfidh leis.
Athrú aeráide: Mar gheall ar astaíochtaí gáis cheaptha teasa, tá an Domhan ag éirí níos teo, rud a chruthaíonn an t-athrú aeráide.
Aeráid aigéanach: Aeráid chineálta, fhliuch i gcoitinne, gan teochtaí tromchúiseacha sa samhradh nó sa gheimhreadh.

DÍOSPÓIREACHT RANGA

Plé Grúpa

Iarr ar na daltaí, ag obair i ngrúpaí, na smaointe seo a leanas a phlé agus nóta a dhéanamh dá bpríomhphointí ag baint úsáide as mapa intinne.

  • Cad a thuigeann siad leis an téarma ‘athrú aeráide’?
  • Conas atá breoslaí iontaise bainteach leis an athrú aeráide?
  • Conas atá gáis cheaptha teasa bainteach leis an athrú aeráide?
  • Conas atá bia-aistear ceangailte leis an athrú aeráide?
  • An féidir leo aon aimsir eisceachtúil a shainaithint a d’fhéadfadh a bheith bainteach leis an athrú aeráide?

Iarr ar gach grúpa a mapa intinne a phlé leis an rang. Leathnaigh ar na smaointe a ndearnadh iniúchadh orthu cheana féin i ngrúpaí trí thuilleadh plé a dhéanamh ar an athrú aeráide mar rang iomlán, ag baint úsáide as an rannóg ‘Focail an lae’ agus na pointí seo a leanas:

  • Má úsáidtear bia séasúrach a fhástar go háitiúil is lú an bia-aistear.
  • Má úsáidtear bia le beagán pacáistithe nó gan aon phacáistiú cabhraíonn sin le dramhaíl a laghdú.
  • Taistealaíonn cairéad ón Afraic Theas 6,000 míle.
  • Laghdaítear ar an mbia-aistear má shiúltar chuig an siopa le haghaidh bia seachas an carr a úsáid.

Plé Ranga

Pléigh na pointí seo a leanas maidir leis an nasc idir déiríocht agus an timpeallacht:

  • Mar gheall ar an áit a bhfuil Éire suite ar an bplainéad, cabhraíonn ár n-aeráid fhionnuar, mheasartha, aigéanach leis na ba dul ar féarach lasmuigh ar fhéar úr méith ar feadh suas le 300 lá sa bhliain.
  • Mar gheall ar ár n-aeráid chineálta, fhliuch, úsáideann táirgeadh déiríochta in Éirinn suas le 20% níos lú uisce ná an chuid is mó de na tíortha Eorpacha.
  • Mar gheall ar ár gcóras táirgthe féirbhunaithe, tá cuid de na leibhéil is ísle d’astuithe gáis cheaptha teasa san AE ag feirmeacha déiríochta na hÉireann. Meastar go bhfuil laghdú 1.7% ar astuithe gáis cheaptha teasa in aghaidh gach méadú 10 lá ar fhéarach lasmuigh.*Foinse

Pléigh na pointí seo a leanas faoi thionchar an athraithe aeráide ar fheirmeoireacht:

  • Le linn aimsir shneachta, ní mór ainmhithe a choinneáil i bhfoscadáin ag amanna den bhliain nuair a bhíonn siad lasmuigh de ghnáth.
  • Le linn drochaimsire, bíonn tionchar ag dálaí contúirteacha bóthair ar sheachadtaí agus ar bhailiúcháin bainne.
  • Nuair nach féidir le ba a bheith lasmuigh ar an bhféar, caithfidh feirmeoirí bia breise a sholáthar.
  • Bíonn tionchar ag dálaí eisceachtúla d’aimsir thirim agus ag easpa báistí ar an bhféar a bheith ar fáil (bia) do na hainmhithe.
  • Is féidir le triomach agus tuilte méid an bhairr atá ag feirmeoir a laghdú agus féadfaidh sé barr a scriosadh go hiomlán fiú.

* https://www.teagasc.ie/media/ website/about/our-organisation/ Bord-Bia-Dairy-Carbon-Navigator-LR5.pdf


GNÍOMHAÍOCHT

Gníomhaíocht Bheirte

Comhlánaigh an sliocht comhlánaithe ar an mbileog ghníomhaíochta Déiríochta agus Comhshaoil.

Gníomhaíocht Phearsanta

Iarr ar na daltaí a shamhlú go bhfuil siad ina n-iriseoirí nuachtáin a chuir feirmeoir a raibh tionchar ag an athrú aeráide air faoi agallamh. Iarr ar na daltaí scríobh faoin agallamh le haghaidh ailt nuachtáin.

Gníomhaíochtaí Sínte

  1. Tabhair cuireadh d’fheirmeoir labhairt leis an rang faoin tionchar a bhíonn ag an athrú aeráide ar a c(h)uid feirmeoireachta. Iarr ar na daltaí scríobh faoi.
  2. Iarr ar dhaltaí i ngrúpaí smaoineamh ar bhealaí gur féidir leo a mbia-aistear (agus astuithe dé-ocsaíd charbóin) a laghdú.
  3. Spreag na daltaí chun a gcartáin nó a mbuidéil Bhainne Scoile a thabhairt abhaile lena n-athchúrsáil.

BEIR LEAT ABHAILE É

Spreag do dhaltaí chun an teachtaireacht a thabhairt abhaile faoin tionchar a bhíonn ag an athrú aeráide ar an gcomhshaol. Mar ghníomhaíocht obair bhaile, is féidir leat iarraidh ar na daltaí an méid a leanas a dhéanamh:

  1. Liostaigh bia a fhásann go háitiúil atá acu sa bhaile.
  2. Déan conradh teaghlaigh chun an bia-aistear a laghdú.
CLOSE

Will you be joining our competition this year? Find out more