PLEAN CEACHTA

Fáilte chuig an leagan Gaeilge den tsuíomh gréasáin, ina bhfuil na pleananna ceachta idirghníomhacha uile a bheidh ag teastáil uait le beocht a chur sa Múú Criú i do sheomra ranga.

Is bealach spraíúil, spreagúil agus oideachasúil é an Múú Criú do dhaltaí le foghlaim faoi stíl mhaireachtála shláintiúil agus cothú. Tá ár bpleananna ceachta curtha le chéile le go mbeidh gníomhaíochtaí spraíúla, deiseanna comhtháite agus gníomhaíochtaí breise iontu, agus le scileanna litearthachta a fhorbairt. Agus é forbartha ag múinteoirí, do mhúinteoirí, tá an clár deartha le naisc láidre leis an gcuraclam agus le hobair laistigh de sheomra ranga gnóthach.

PLAY VIDEO

CEACHTA 1: Déiríocht i m’aiste bia

PLEAN CEACHTA: Naíonán
AMHARC

CUSPÓIRÍ

Tuiscint na ndaltaí ar tháirgí déiríochta mar cheann de na príomhghrúpaí bia a fhorbairt agus mar chuid d’aiste bia shláintiúil chothrom.

Fad: 30 nóiméad (nó mar sin).

NAISC CHURACLAIM

FOCLÓIR AN LAE

Déiríocht: Bainne agus táirgí a dhéantar as bainne, mar shampla cáis agus iógart.
Pirimid Bia: Pirimid a chabhraíonn linn a fháil amach cé na cineálacha bia a bhaineann lena chéile. Tá seilfeanna ag an bPirimid Bia leis na cineálacha céanna bia curtha le chéile ar gach seilf.
Aiste bia chothrom: Ag ithe an mhéid ceart bia agus cineálacha éagsúla bia.

DÍOSPÓIREACHT RANGA

Plé Ranga

Taispeáin Pirimid Bia na Roinne agus léirigh an tseilf ‘Bainne, iógart agus cáis’. Iarr ar na daltaí roinnt bianna a ainmniú ón tseilf sin. Ansin, ag baint úsáide as an bpóstaer, pléigh na smaointe a leanas faoin tseilf agus déan pointí plé a thaifeadadh ar an mbord.

www.hse.ie/eng/about/who/healthwellbeing/our-priority-programmes/heal/food-pyramid-images/food-pyramid-simple-version.pdf

Riar bia a mholtar – Moltar 3 riar ón ngrúpa bia ‘bainne, iógart agus cáis’ gach lá. Sampla de riar amháin is ea 200ml bainne 125g d’iógart nó 25g de cháis chrua.

Tá bainne, iógart agus cáis tábhachtach mar chuid d’aiste bia shláintiúil – Is foinsí cailciam den scoth iad, chomh maith le rudaí tábhachtacha eile a theastaíonn uainn chun ár gcorp a choinneáil ag obair, ar nós vitimíní. Teastaíonn cailciam uainn chun ár gcnámha agus ár gcuid fiacla a choinneáil sláintiúil.

Sláinte chnámh –

  • Féadfaidh na cineálacha bia a ithimid agus ár leibhéil ghníomhaíochta fisiciúla difear a dhéanamh do shláinte ár gcnámh.
  • Tá sé tábhachtach aire a thabhairt dár gcnámha nuair atáimid óg.
  • Tá Vitimín D tábhachtach chun aire a thabhairt dár sláinte cnámh. Is féidir linn vitimín D a fháil ó iasc, buíocán uibhe, agus déirí treisithe le vitimín D.
  • Tá sé tábhachtach freisin gníomhaíochtaí fisiciúla rialta a dhéanamh a chuireann meáchan ár gcoirp ar ár gcosa. Is gníomhaíochtaí maithe dár sláinte cnámh iad gníomhaíochtaí ar nós damhsa, rith, gleacaíocht agus leadóg.

 


GNÍOMHAÍOCHT

Iarr ar na daltaí comhrá a dhéanamh i mbeirteanna faoi na cineálacha bia is fearr leo ón ngrúpa ‘bainne, iógart agus cáis’. Ansin iarr orthu, mar ghrúpa, pictiúr a tharraingt den chaoi a gcinntíonn siad go mbíonn táirgí déiríochta ina n-aiste bia i rith an lae. Mar shampla:

  • Ag tús an lae babhla leite te déanta le bainne a ithe.
  • Cartán nó buidéal Bainne Scoile a ól gach lá.
  • Iógart a chur san áireamh mar sneaic ag am lóin.
  • Bainne a chur in anraith nó salann ag am an dinnéir.
  • Sneaic a dhéanamh de cháis leáite ar thósta slánghráinneach.
  • Bainne a chur in uibheacha scrofa nó in uibheagáin don dinnéar.
  • Cupán seacláide nó bainne te a ól roimh dhul a luí.

Gníomhaíocht Phearsanta

Déan fótachóipeanna den Bhileog Ghníomhaíochta ‘5 Gach Lá, Slí na Déiríochta’. Iarr ar na daltaí smaoineamh ar bhealaí nua is féidir leo an grúpa bia ‘bainne, iógart agus cáis’ a ionchorprú ina n-aiste bia, a gcuid smaointe a tharraingt/a scríobh ar an mbileog ghníomhaíochta.

Gníomhaíochtaí Sínte

  1. Iarr ar na daltaí póstaer a dhearadh i ngrúpaí lena 5 bPríomh-Leid chun taitneamh a bhaint as déiríocht. Cuir ar taispeáint é timpeall an tseomra ranga.
  2. Déan suirbhé scoile ar na cineálacha bia is fearr le daoine ón ngrúpa bia ‘bainne, iógart agus cáis’. Cad é an bia is coitianta? Cé mhéad dalta is maith leo bainne/cáis/iógart?
  3. Ag baint úsáide as nuachtáin agus irisí, gearr amach samplaí de chineálacha éagsúla bia a chuimsíonn seilf déiríochta na Pirimide Bia chun póstaer ar Sheilf Dhéiríochta a chruthú.

BEIR LEAT ABHAILE É

Spreag na daltaí an teachtaireacht a thabhairt abhaile maidir leis an tábhacht a bhaineann le déiríocht mar chuid d’aiste bia chothrom. Mar ghníomhaíocht obair bhaile, is féidir leat an méid a leanas a iarraidh ar na daltaí:

  1. Liosta a tharraingt/a dhéanamh de na táirgí bainne, iógairt agus cáise atá ina gcuisneoir.
  2. Iarr ar dhuine fásta cabhrú chun sneaiceanna sláintiúla a dhéanamh le haghaidh lóin, ag úsáid bia ó sheilf déiríochta na Pirimide Bia.
PLEAN CEACHTA: Sóisearaigh
AMHARC

CUSPÓIRÍ

Tuiscint na ndaltaí ar tháirgí déiríochta mar cheann de na príomhghrúpaí bia a fhorbairt agus mar chuid d’aiste bia shláintiúil chothrom.

Fad: 30 nóiméad (nó mar sin).

NAISC CHURACLAIM

FOCLÓIR AN LAE

Déiríocht: Bainne agus táirgí a dhéantar as bainne, mar shampla cáis agus iógart.
Cothaithigh: Substaintí a fhaigheann muid ónár gcuid bia a chabhraíonn lenár gcoirp a choinneáil ag obair go sláintiúil e.g. vitimíní, mianraí.
Pirimid Bia: Taispeántas i gcruth pirimide ina gcuirtear bianna ina bhfuil an cineál céanna cothaitheach i ngrúpaí
Aiste bhia chothrom: Ag ithe an riar bia atá molta ó ghrúpaí éagsúla bia.

DÍOSPÓIREACHT RANGA

Plé Ranga

Taispeáin Pirimid Bia na Roinne agus léirigh an tseilf ‘Bainne, iógart agus cáis’. Iarr ar na daltaí roinnt bianna a ainmniú ón tseilf sin. Ansin, ag baint úsáide as an bpóstaer, pléigh na smaointe a leanas faoin tseilf agus déan pointí plé a thaifeadadh ar an mbord.

www.hse.ie/eng/about/who/healthwellbeing/our-priority-programmes/heal/food-pyramid-images/food-pyramid-simple-version.pdf

Riar bia a mholtar – Moltar 3 riar a bheith ag duine ón ngrúpa bia ‘bainne, iógart agus cáis’ gach lá (idir 9-18 mbliana d’aois, moltar 5 riar in aghaidh an lae). Mar shampla de riar amháin tá 200ml de bhainne, 125g d’iógart nó 25g de cháis chrua.

Tá bainne, iógart agus cáis tábhachtach mar chuid d’aiste bia shláintiúil – is foinsí iontacha cailciam iad uile, chomh maith le cothaithigh thábhachtacha eile cosúil le próitéin agus vitimíní.

  1. Cailciam – teastaíonn sé le haghaidh cnámh agus fiacla sláintiúla, agus tacaíonn sé le sláinte na matán.
  2. Próitéin – cuidíonn le fás matán agus forbairt cnámh.
  3. Vitimíní B – Tá sé tábhachtach go dtugaimid aire don chraiceann agus do radharc na súl agus tá sé tábhachtach dúinn chun slaghdán agus ulpóg a chur dínn.

Sláinte chnámh –

  1. Déanann sé sochar dá sláinte cnámh feadh ár saoil nuair a thugtar aire dár gcnámha agus muid níos óige.
  2. Féadfaidh na cineálacha bia a ithimid agus ár leibhéil ghníomhaíochta fisiciúla difear a dhéanamh do shláinte ár gcnámh.
  3. Chomh maith le cailciam, is cothaitheach tábhachtach é vitimín D le haghaidh sláinte cnámh. Bíonn sé le fáil i mbianna mar iasc lán ola (bradán), ubh (buíocán) agus táirgí déiríochta le breis vitimín D ann.
  4. Tá gníomhaíochtaí rialta ‘glacadh meáchain’, a chuireann meáchan iomlán ár gcoirp ar ár gcosa ríthábhachtach freisin don tsláinte chnámh. I measc na ngníomhaíochtaí sin tá damhsa, rith, gleacaíocht, leadóg agus cispheil.

GNÍOMHAÍOCHT

Iarr ar na daltaí comhrá a dhéanamh i ngrúpaí faoi na bianna is fearr leo ón ngrúpa ‘bainne, iógart agus cáis’ agus chun plé a dhéanamh ar an gcaoi a gcuireann siad iad san áireamh ina n-aiste bhia i rith an lae. Iarr ar dhaltaí, mar ghrúpa, liosta a scríobh de na bealaí a gcuireann siad déiríocht san áireamh ina n-aiste bhia. Mar shampla:

  • Ag tús an lae babhla leite te déanta le bainne a ithe.
  • Cartán nó buidéal Bainne Scoile a ól gach lá.
  • Tá bainne san áireamh i gcaoineog torthaí úra do lón na scoile.
  • Tá iógart san áireamh agus é á riar le gránóla do lón na scoile.
  • Bainne a chur in anraith nó salann ag am an dinnéir.
  • Sneaic a dhéanamh de cháis leáite ar thósta slánghráinneach.
  • Bainne a chur in uibheacha scrofa nó in uibheagáin don dinnéar.
  • Cupán seacláide nó bainne te a ól roimh dhul a luí.

Gníomhaíocht Phearsanta

Déan fótachóipeanna den Bhileog Ghníomhaíochta ‘5 Gach Lá, Slí na Déiríochta’. Iarr ar na daltaí smaoineamh ar bhealaí nua is féidir leo an grúpa bia ‘bainne, iógart agus cáis’ a ionchorprú ina n-aiste bia, ag taifeadadh a gcuid smaointe ar an mbileog ghníomhaíochta.

Gníomhaíochtaí Sínte

  1. Iarr ar na daltaí póstaer a dhearadh i ngrúpaí lena 5 bPríomh-Leid chun taitneamh a bhaint as déiríocht. Cuir ar taispeáint é timpeall an tseomra ranga nó na scoile.
  2. Déan suirbhé scoile ar na cineálacha bia is fearr le daoine ón ngrúpa bia ‘bainne, iógart agus cáis’. Cruthaigh picteagram chun an fhaisnéis sin a léiriú.

BEIR LEAT ABHAILE É

Spreag na daltaí an teachtaireacht a thabhairt abhaile maidir leis an tábhacht a bhaineann le déiríocht mar chuid d’aiste bia chothrom. Mar ghníomhaíocht obair bhaile, is féidir leat an méid a leanas a iarraidh ar na daltaí:

  1. Liostaigh na táirgí bainne, iógart agus cáise ina gcuisneoir.
  2. Iarr ar dhuine fásta cabhrú leo béile a dhearadh agus a ullmhú dá dteaghlach ag baint úsáide as an ngrúpa bia ‘bainne, iógart agus cáis’.
  3. Déan agallamh simplí teaghlaigh – an bhfuil a dteaghlach ag fáil an riar molta ón ngrúpa bia ‘bainne, iógart agus cáis’ gach lá? Cad é an ceann is fearr lena dteaghlach? Cad iad na cineálacha bia déiríochta is fearr le do theaghlach – bainne, iógart nó cáis? Cén cineál béile déiríochta eile is fearr leo?
PLEAN CEACHTA: Sinsearach
AMHARC

CUSPÓIRÍ

Tuiscint na ndaltaí ar tháirgí déiríochta mar cheann de na príomhghrúpaí bia a fhorbairt agus mar chuid d’aiste bia shláintiúil chothrom.

Fad: 30 nóiméad (nó mar sin).

NAISC CHURACLAIM

FOCLÓIR AN LAE

Déiríocht: Bainne agus táirgí a dhéantar as bainne, mar shampla cáis agus iógart.
Cothaithigh: Substaintí a fhaigheann muid ónár gcuid bia a chabhraíonn lenár gcoirp a choinneáil ag obair go sláintiúil e.g. próitéin, vitimíní, mianraí.
Pirimid Bia: Taispeántas i gcruth pirimide ina gcuirtear bianna ina bhfuil an cineál céanna cothaitheach i ngrúpaí
Aiste bia chothrom: Tomhaltas grúpaí bia sa riar bia a mholtar.

DÍOSPÓIREACHT RANGA

Plé Ranga

Taispeáin Pirimid Bia na Roinne agus léirigh an tseilf ‘Bainne, iógart agus cáis’. Iarr ar na daltaí roinnt bianna a ainmniú ón tseilf sin. Ansin, ag baint úsáide as an bpóstaer, pléigh na smaointe a leanas faoin tseilf agus déan pointí plé a thaifeadadh ar an mbord.

https://www.hse.ie/eng/about/who/healthwellbeing/our-priority-programmes/heal/food-pyramid-images/food-pyramid-simple-version.pdf

Riar bia a mholtar – Moltar 5 sheirbhís in aghaidh an lae idir 9-18 mbliana d’aois ón ngrúpa bia ‘bainne, iógart agus cáis’ (moltar 3 riar do gach aoisghrúpa eile). Mar shampla de riar amháin tá 200ml de bhainne, 125g d’iógart nó 25g de cháis chrua.

Tá bainne, iógart agus cáis tábhachtach mar chuid d’aiste bia shláintiúil – is foinsí iontacha cailciam iad uile, chomh maith le cothaithigh thábhachtacha eile cosúil le próitéin agus vitimíní B2, B5 agus B12 a sholáthar – cuireann gach ceann acu sin le gnáthfheidhmiú go leor próiseas inár gcoirp: Cailciam – cuireann sé le cnámha agus fiacla sláintiúla, agus le feidhm matán.

  • Próitéin – cuidíonn le fás matán agus forbairt cnámh.
  • Vitimíní B
    • Vitimíní B2, B5, B12 – cabhraíonn siad linn fuinneamh a fháil ó chothaithigh agus le tuirse a laghdú.
    • Vitimín B2 – tábhachtach chun aire a thabhairt don chraiceann agus do radharc na súl.
    • Vitimín B1 – tábhachtach dár gcóras imdhíonachta.

Sláinte chnámh –

  • Déanann sé sochar dár sláinte cnámh feadh ár saoil nuair a thugtar aire dár gcnámha agus muid níos óige.
  • Féadfaidh na cineálacha bia a ithimid agus ár leibhéil ghníomhaíochta fisiciúla difear a dhéanamh do shláinte ár gcnámh.
  • Chomh maith le cailciam, is cothaitheach tábhachtach é vitimín D le haghaidh sláinte cnámh. Déantar é ó ghníomh sholas na gréine ar an gcraiceann, ach tá sé le fáil freisin i mbianna mar iasc olach (m.sh. bradán, ronnach), ubh (buíocán) agus táirgí déiríochta atá daingnithe le vitimín D.
  • Tá gníomhaíochtaí rialta ‘glacadh meáchain’, a chuireann meáchan iomlán ár gcoirp ar ár gcosa ríthábhachtach freisin don tsláinte chnámh. Áirítear ar chuid de na gníomhaíochtaí glacadh meáchain damhsa, rith, gleacaíocht, leadóg agus cispheil.

GNÍOMHAÍOCHT

Gníomhaíocht Bheirte

Iarr ar na daltaí comhrá a dhéanamh i mbeirteanna faoi na cineálacha bia is fearr leo ón ngrúpa ‘bainne, iógart agus cáis’. Iarr orthu plé a dhéanamh ar an gcaoi a n-áiríonn siad iad ina n-aiste bia i rith an lae, mar shampla:

  • Ag tús an lae babhla leite te déanta le bainne a ithe.
  • Cartán nó buidéal Bainne Scoile a ól gach lá.
  • Iógart a chur san áireamh mar sneaic ag am lóin.
  • Bainne a chur in anraith nó salann ag am an dinnéir.
  • Sneaic a dhéanamh de cháis leáite ar thósta slánghráinneach.
  • Bainne a chur in uibheacha scrofa nó in uibheagáin don dinnéar.
  • Cupán seacláide nó bainne te a ól roimh dhul a luí.

Gníomhaíocht Phearsanta

Déan fótachóipeanna den Bhileog Ghníomhaíochta ‘5 Gach Lá, Slí na Déiríochta’. Iarr ar na daltaí smaoineamh ar bhealaí nua is féidir leo an grúpa bia ‘bainne, iógart agus cáis’ a ionchorprú ina n-aiste bia, ag taifeadadh a gcuid smaointe ar an mbileog ghníomhaíochta.

Gníomhaíochtaí Sínte

  • Iarr ar na daltaí póstaer a dhearadh i ngrúpaí lena 10 bPríomh-Leid chun taitneamh a bhaint as déiríocht. Cuir ar taispeáint é timpeall an tseomra ranga nó na scoile.
  • Déan suirbhé scoile ar na cineálacha bia is fearr le daoine ón ngrúpa bia ‘bainne, iógart agus cáis’. Cad é an bia is coitianta?

BEIR LEAT ABHAILE É

Spreag na daltaí an teachtaireacht a thabhairt abhaile maidir leis an tábhacht a bhaineann le déiríocht mar chuid d’aiste bia chothrom. Mar ghníomhaíocht obair bhaile, is féidir leat an méid a leanas a iarraidh ar na daltaí:

  1. Liostaigh na táirgí bainne, iógart agus cáise ina gcuisneoir.
  2. Iarr ar dhuine fásta cabhrú leo béile a dhearadh agus a ullmhú dá dteaghlach ag baint úsáide as an ngrúpa bia ‘bainne, iógart agus cáis’.
  3. Déan suirbhé ar an teaghlach – an bhfuil a dteaghlach ag fáil an riar molta ón ngrúpa bia ‘bainne, iógart agus cáis’ gach lá? Cad iad na cineálacha bia déiríochta is fearr le do theaghlach -bainne, iógart nó cáis? Cén cineál béile déiríochta eile is fearr leo?
CLOSE

Will you be joining our competition this year? Find out more