PLEAN CEACHTA

Fáilte chuig an leagan Gaeilge den tsuíomh gréasáin, ina bhfuil na pleananna ceachta idirghníomhacha uile a bheidh ag teastáil uait le beocht a chur sa Múú Criú i do sheomra ranga.

Is bealach spraíúil, spreagúil agus oideachasúil é an Múú Criú do dhaltaí le foghlaim faoi stíl mhaireachtála shláintiúil agus cothú. Tá ár bpleananna ceachta curtha le chéile le go mbeidh gníomhaíochtaí spraíúla, deiseanna comhtháite agus gníomhaíochtaí breise iontu, agus le scileanna litearthachta a fhorbairt. Agus é forbartha ag múinteoirí, do mhúinteoirí, tá an clár deartha le naisc láidre leis an gcuraclam agus le hobair laistigh de sheomra ranga gnóthach.

CEACHTA 3: Sláinte Fiacla

PLEAN CEACHTA: Naíonán
AMHARC

CUSPÓIRÍ

Tuiscint na ndaltaí maidir le sláinteachas fiacla a fhorbairt agus faoin tábhacht a bhaineann le haiste bia shláintiúil chothrom do dhea-shláinteachas fiacla.

Fad: 30 nóiméad (nó mar sin).

NAISC CHURACLAIM

FOCLÓIR AN LAE

Fiacla: Struchtúir chrua chnámhacha sa ghiall a chabhraíonn linn ithe agus labhairt.
Gumaí: Cosnaíonn gumaí cnámha agus fréamhacha na bhfiacla.
Cruan: Clúdaíonn cruan do chuid fiacla agus cosnaíonn sé iad. Is é an tsubstaint is crua i do chorp é.
Lobhadh fiacla: Nuair a ithimid nó a ólaimid rud éigin a bhfuil siúcra ann, tosaíonn an cruan ar ár bhfiacla ag briseadh síos. Tarlaíonn meath na bhfiacla dá dheasca sin.

DÍOSPÓIREACHT RANGA

Plé Ranga

Cuir in iúl do dhaltaí go mbeidh siad ag foghlaim faoi conas cúram a thabhairt d’fhiacla agus gumaí.

Iarr ar na daltaí:

  • Cuir do mhéar ar do chuid fiacla agus gumaí.
  • Mínigh cad a thuigeann siad leis na focail ‘fiacla’ agus ‘gumaí’ (déan tagairt d’Fhocail an lae).
  • Pléigh cén fáth a measann siad go bhfuil sé tábhachtach cúram a dhéanamh dár bhfiacla, mar shampla:
    • Mura dtugaimid aire dár bhfiacla, d’fhéadfadh sé go dtiocfadh meath ar na fiacla agus go n-éireodh na gumaí tinn.
    • Is tús iontach é aire a thabhairt do do chuid fiacla nuair a bhíonn tú óg le go mbeidh fiacla maithe láidre agat nuair a bhíonn tú níos sine.
    • Tá fiacla tábhachtach le bheith ag ithe, ag caint agus ag déanamh gáire.

Mínigh lobhadh fiacla (féach focail an lae le haghaidh sainmhínithe). 20 nóiméad tar éis rud éigin siúcrúil a ithe nó a ól, mura nglactar níos mó siúcra, tagann dromchla na fiacaile ar ais chuig an ngnáthstaid. Sin é an fáth a bhfuil sé tábhachtach gan deochanna nó sneaiceanna siúcrúla a ithe idir béilí.

Iarr ar na daltaí smaoineamh ar na bealaí is féidir leo aire a thabhairt dá gcuid fiacla agus gumaí. Tarraing damhánléaráid ar an gclár le smaointe na ndaltaí air.

Nodanna le plé:

  • Ith béilí agus sneaiceanna sláintiúla.
  • Cuir san áireamh bianna ar foinsí cailciam iad, rud a chabhraíonn le fiacla a choinneáil sláintiúil, e.g. táirgí ar nós bainne, iógart nádúrtha agus cáise (cineálacha ar bheagán saille atá molta).
  • Déan iarracht gan sneaiceanna siúcrúla cosúil le milseáin, seacláid, brioscaí a ithe ná deochanna siúcrúla a ól. B’fhéidir go dtiocfaidh meath ar na fiacla de dheasca a bheith ag ithe sneaiceanna bia ina bhfuil go leor siúcra.
  • Glan do ghumaí agus d’fhiacla i gceart.
  • Scuab do chuid fiacla dhá uair sa lá.

Plé Bheirte

Léigh na ceisteanna a leanas os ard faoi chúram fiacla agus iarr ar na daltaí gach ceist a phlé go hachomair le dalta eile, ansin déan plé ranga air (freagraí i lúibíní thíos).

  1. Cé chomh minic ba chóir duit do chuid fiacla a scuabadh, meas tú? (Dhá uair sa lá)
  2. Conas ba chóir duit do chuid fiacla a scuabadh? (Nós imeachta leagtha amach thíos)
  3. Cén fhad ba chóir duit a chaitheamh ag scuabadh do chuid fiacla? (2-3 nóiméad)

Déan breac-chuntas ar an nós imeachta chun fiacla a scuabadh:

  • Faigh cabhair le do chuid fiacla a scuabadh.
  • Déan dhá fhiacail ag an am a scuabadh (leithead cheann na scuaibe fiacla).
  • Déan cuntas suas go deich do gach fiacail atá á scuabadh agat.
  • Scuab na gumaí agus na fiacla le scuab fiacla agus le taos fiacla i ngluaiseacht réidh chiorclach (féach grianghraif)
  • Déan na fiacla ar barr agus na fiacla ag an mbun a scuabadh.
  • Scuab lasmuigh de na fiacla agus de na gumaí, laistigh de na fiacla agus na gumaí agus an dromchla cogantach.
  • Caith amach as do bhéal tar éis scuabtha – ná rinseáil.

GNÍOMHAÍOCHT

Gníomhaíocht Bheirte

Tabhair cóip den bhileog ghníomhaíochta ‘Leideanna ar Leas Fiacla’ do gach dalta. Pléigh gach ceann de na 8 leid atá léirithe. Iarr ar na daltaí éisteacht agus tú ag plé gach leide agus an uimhir cheart (ó 1 go 8) a chur sa bhosca freagraí.

Ansin iarr ar na daltaí an leid is fearr leo a léiriú.

Leideanna maithe ar leas na bhFiacla

  1. Scuab do chuid fiacla dhá uair gach aon lá, ag am luí agus uair amháin eile i rith an lae.
  2. Bain úsáid as scuab fiacla agus taos fiacla chun d’fhiacla a scuabadh. Glan gach fiacail.
  3. Chun do chuid fiacla a scuabadh mar is ceart ba cheart go dtógfadh sé 2-3 nóiméad (fad amhráin nó mar sin).
  4. Caith amach as do bhéal tar éis scuabtha – ná rinseáil.
  5. Ná bí ag ithe nó ag slogadh taos fiacla in am ar bith.
  6. Athraigh do scuab fiacla nuair a bhíonn na guairí caite.
  7. Faigh cabhair le do chuid fiacla a scuabadh. Beidh cabhair ag teastáil uait chun do chuid fiacla a scuabadh go díreach mar a theastaíonn cabhair uait le hiallacha do chuid bróg a cheangal nó le do chuid gruaige a ní.
  8. Nuair atá tú ag scuabadh do chuid fiacla, tá sé tábhachtach gach aon fhiacail a ghlanadh.

Gníomhaíochtaí Sínte

  1. Iarr ar dhaltaí, ag obair ina ngrúpaí, liosta bia atá go maith chun fiacla a choinneáil sláintiúil a scríobh.
  2. Iarr ar na daltaí 3 bhealach a tharraingt ina gcuid cóipleabhar den chaoi a dtabharfaidh siad aire dá gcuid fiacla.

BEIR LEAT ABHAILE É

Spreag na daltaí chun an teachtaireacht a thabhairt abhaile faoin tábhacht a bhaineann le haiste bia chothrom shláintiúil le haghaidh dea-shláinte fiacla. Mar ghníomhaíocht obair bhaile, is féidir leat a iarraidh ar do dhaltaí an méid a leanas a dhéanamh:

  1. Pictiúr a tharraingt den bhia atá acu sa bhaile atá maith do na fiacla.
  2. Iarr ar na daltaí taifead a choinneáil ar feadh seachtaine maidir le cé chomh minic is a scuabann siad a gcuid fiacla gach lá.
PLEAN CEACHTA: Sóisearaigh
AMHARC

CUSPÓIRÍ

Tuiscint na ndaltaí maidir le sláinteachas fiacla a fhorbairt agus faoin tábhacht a bhaineann le haiste bia shláintiúil chothrom do dhea-shláinteachas fiacla.

Fad: 30 nóiméad (nó mar sin).

NAISC CHURACLAIM

FOCLÓIR AN LAE

Plaic: Substaint ghreamaitheach atá déantarde na frídíní is cúis le lobhadh fiacla.
Cruan: Clúdaíonn cruan do chuid fiacla agus cosnaíonn sé iad. Is é an tsubstaint is crua i do chorp é.
Lobhadh fiacla: Nuair a ithimid nó a ólaimid rud éigin ina bhfuil siúcra, cruthaítear aigéid sa bhéal. Déantar na haigéid sin ag frídíní a mhaireann sa phlaic fiaclóireachta ar dhromchla na bhfiacla. Tosaíonn na haigéid ar dhromchla cruan an fhiacail a leagan, rud a lobhann fiacail.

DÍOSPÓIREACHT RANGA

Plé Ranga

Cuir in iúl do na daltaí go mbeidh tú ag foghlaim faoi shláinteachas fiacla. Iarr ar na daltaí cad a thuigeann siad leis an téarma sin. Mínigh gurb é atá i gceist leis ná aire a thabhairt don bhéal, do na fiacla agus gumaí.

Mar rang, pléigh 1) cén fáth a bhfuil sláinteachas fiacla tábhachtach agus 2) conas sláinteachas maith fiacla a bheith agat. Mar shampla:

Cén fáth a bhfuil sláinteachas fiacla tábhachtach?

  • De dheasca droch-shláinteachas fiacla is féidir tinneas fiacaile, lobhadh fiacaile nó tinneas gumaí a bheith ag duine.
  • Is féidir drochanáil a bheith ag duine de dheasca drochshláinteachas fiacla.
  • Is tús iontach é dea-shláinteachas fiacla nuair a bhíonn tú óg le fiacla láidre a bheith agat nuair a bheidh tú níos sine.
  • Tá fiacla tábhachtach le bheith ag ithe, ag caint agus ag déanamh gáire.

Mínigh meath na bhfiacla (féach focail an lae le haghaidh sainmhínithe). Thart ar 20 nóiméad tar éis rud éigin siúcrúil a ithe nó a ól, mura n-óltar siúcra ar bith eile, téann dromchla na fiacaile ar ais arís mar a bhí. Sin é an fáth a bhfuil sé tábhachtach gan deochanna nó sneaiceanna siúcrúla a ithe idir béilí.

Conas sláinteachas fiacla maith a bheith agat

  • Ith béilí agus sneaiceanna sláintiúla.
  • Ith táirgí déiríochta cosúil le bainne, iógart nádúrtha agus cáis (cineálacha ar bheagán saille atá molta) mar gur foinsí iontacha cailciam iad, rud a chabhraíonn le fiacla a choinneáil sláintiúil.
  • Seachain sneaiceanna siúcrúla cosúil le milseáin, seacláid, brioscaí agus deochanna siúcrúla, mar is féidir le sneaiceáil ar bhianna ina bhfuil cuid mhór siúcra fiacla a lobhadh.
  • Glan do ghumaí agus d’fhiacla i gceart.
  • Scuab d’fhiacla dhá uair sa lá.

Plé Beirte

Léigh na ceisteanna seo a leanas faoi shláinteachas fiacla amach os ard agus iarr ar na daltaí iad a phlé ina mbeirteanna, agus ina dhiaidh sin tar le chéile mar rang agus déanaigí plé (freagraí iidir lúibíní thíos).

  1. Cé chomh minic is dóigh leat do chuid fiacla a scuabadh, meas tú? (Dhá uair sa lá)
  2. Conas ba chóir duit do chuid fiacla a scuabadh? (Nós imeachta leagtha amach thíos)
  3. Cén fhad ba chóir duit a chaitheamh ag scuabadh do chuid fiacla? (2-3 nóiméad)

Déan breac-chuntas ar an nós imeachta chun fiacla a scuabadh:

  • Faigh cabhair le do chuid fiacla a scuabadh.
  • Déan dhá fhiacail ag an am a scuabadh (leithead cheann na scuaibe fiacla).
  • Déan cuntas suas go deich do gach fiacail atá á scuabadh agat.
  • Scuab na gumaí agus na fiacla le scuab fiacla agus le taos fiacla i ngluaiseacht réidh chiorclach (féach grianghraif)
  • Déan na fiacla ar barr agus na fiacla ag an mbun a scuabadh.
  • Scuab lasmuigh de na fiacla agus de na gumaí, laistigh de na fiacla agus na gumaí agus an dromchla cogantach.
  • Caith amach as do bhéal tar éis scuabtha – ná rinseáil.

GNÍOMHAÍOCHT

Gníomhaíocht Ghrúpa

Iarr ar na daltaí obair a dhéanamh ina ngrúpaí. Tabhair cóip den bhileog gníomhaíochta ‘Leideanna ar Leas Fiacla’ do gach grúpa, ag iarraidh orthu na habairtí ó A agus B a mheaitseáil leis na 8 n-abairt a chomhlánú. Tar éis roinnt ama, déan plé ranga air.

Leideanna maithe ar leas na bhFiacla - Réiteach

A1. B5. Scuab do chuid fiacla dhá uair gach aon lá, ag am luí agus uair amháin eile i rith an lae.

A2. B6. Bain úsáid as scuab fiacla bog/meánach agus as taos fiacla fluairíde chun do chuid fiacla a scuabadh.

A3. B8. Chun do chuid fiacla a scuabadh mar is ceart ba cheart go dtógfadh sé 2-3 nóiméad (fad amhráin nó mar sin).

A4. B1. Caith amach as do bhéal tar éis scuabtha – ná rinseáil.

A5. B7. Ná bí ag ithe nó ag slogadh taos fiacla in am ar bith.

A6. B2. Athraigh do scuab fiacla nuair a bhíonn na guairí caite.

A7. B4. Faigh cabhair le do chuid fiacla a scuabadh. Beidh cabhair ag teastáil uait chun do chuid fiacla a scuabadh go díreach mar a theastaíonn cabhair uait le hiallacha do chuid bróg a cheangal nó le do chuid gruaige a ní.

A8. B3. Nuair atá tú ag scuabadh do chuid fiacla, tá sé tábhachtach gach aon fhiacail a ghlanadh.

Gníomhaíochtaí Sínte

  1. Iarr ar na daltaí póstaer a dhearadh le seicliosta chun aire a thabhairt dá gcuid fiacla.
  2. Iarr ar na daltaí treoracha a scríobh chun fiacla a scuabadh ag baint úsáide as stíl an ghreannáin.

BEIR LEAT ABHAILE É

Spreag na daltaí chun an teachtaireacht a thabhairt abhaile faoin tábhacht a bhaineann le haiste bia chothrom shláintiúil le haghaidh dea-shláinte fiacla. Mar ghníomhaíocht obair bhaile, is féidir leat a iarraidh ar do dhaltaí an méid a leanas a dhéanamh:

  1. Liostaigh an bia atá acu sa bhaile atá go maith do na fiacla.
  2. Coinnigh taifead go ceann seachtaine de cé chomh minic a scuabann siad a gcuid fiacla agus seiceáil cé chomh maith agus a d’éirigh leo.
PLEAN CEACHTA: Sinsearach
AMHARC

CUSPÓIRÍ

Tuiscint na ndaltaí maidir le sláinteachas fiacla a fhorbairt agus faoin tábhacht a bhaineann le haiste bia shláintiúil chothrom do dhea-shláinteachas fiacla.

Fad: 30 nóiméad (nó mar sin).

NAISC CHURACLAIM

FOCLÓIR AN LAE

Plaic: Substaint ghreamaitheach atá déanta de na frídíní is cúis le lobhadh fiacla.
Cruan: Clúdaíonn cruan do chuid fiacla agus cosnaíonn sé iad. Is é an tsubstaint is crua i do chorp é.
Lobhadh fiacla: Nuair a ithimid nó a ólaimid rud éigin ina bhfuil siúcra, cruthaítear aigéid sa bhéal. Déantar na haigéid sin ag frídíní a mhaireann sa phlaic fiaclóireachta ar dhromchla na bhfiacla. Tosaíonn na haigéid ar dhromchla cruan an fhiacail a leagan, rud a lobhann fiacail.
Galar Drandail: Cruthaítear galar drandail ó chnuasach de phlaic fiaclóireachta ar dhromchla na fiacaile agus ar fud na ngumaí, go ginearálta mar gheall ar easpa scuabtha fiacla. Is minic a thosaíonn galar drandail le linn naóhige nó hógántachta.
Fluairíd: Mianra atá éifeachtach chun luathchomharthaí lobhadh fiacla a chosc agus a aisiompú. Faightear fluairíd in uisce óil agus i dtaos fiacla.

DÍOSPÓIREACHT RANGA

Plé Ranga

Cuir in iúl do na daltaí go mbeidh siad ag foghlaim faoi shláinteachas fiacla. Cuir ceist ar na daltaí cad a thuigeann siad leis an téarma sin. Mínigh gurb é atá i gceist leis ná aire a thabhairt don bhéal, do na fiacla agus gumaí. Mar rang, pléigh 1) cén fáth a bhfuil sláinteachas fiacla tábhachtach agus 2) conas sláinteachas maith fiacla a bheith agat. Mar shampla:

Cén fáth a bhfuil sláinteachas fiacla tábhachtach?

  • De dheasca droch-shláinteachas fiacla is féidir tinneas fiacaile, lobhadh fiacaile nó tinneas gumaí a bheith ar dhuine.
  • De dheasca droch-shláinteachas fiacla is féidir droch-anáil a bheith ag duine, rud a fhéadfaidh tionchar a bheith aige ar fhéinmheas.
  • Má bhíonn dea-shláinteachas fiacla ag duine agus é/í óg, ciallaíonn sin go mbíonn dea-nósanna ag duine.
  • Tá fiacla tábhachtach le bheith ag ithe, ag caint agus ag déanamh gáire.

Mínigh lobhadh fiacla (féach focail an lae le haghaidh sainmhínithe). Go hádhúil, tá a chosaint féin ag an mbéal i gcoinne lobhadh fiacla. 20 nóiméad tar éis rud éigin siúcrúil a ithe nó a ól, mura nglactar níos mó siúcra, tosaíonn an t-aigéad a neodrú agus tagann dromchla na fiacaile ar ais chuig an ngnáthstaid. Sin é an fáth a bhfuil sé tábhachtach gan deochanna nó sneaiceanna siúcrúla a ithe idir béilí.

Mínigh galar drandail (féach focail an lae le haghaidh sainmhínithe). Cruthaíonn galar drandail

Conas sláinteachas fiacla maith a bheith agat

  • Ith béilí agus sneaiceanna sláintiúla.
  • Cuir san áireamh cineálacha bia ina bhfuil foinsí cailciam agus fosfar mar cabhraíonn siad sin le fiacla a choinneáil sláintiúil. I measc na samplaí tá bainne, iógart nádúrtha agus cáis (moltar cineálacha ar bheagán saille).
  • Seachain sneaiceanna siúcrúla cosúil le milseáin, seacláid, brioscaí agus deochanna siúcrúla, mar is féidir le sneaiceáil ar bhianna ina bhfuil cuid mhór siúcra fiacla a lobhadh.
  • Glan do ghumaí agus d’fhiacla i gceart.
  • Scuab do chuid fiacla dhá uair sa lá le taos fiacla fluairíde. Cabhróidh sé sin trí chruan fiacla a dhéanamh níos frithsheasmhaí in éadan lobhadh fiacla agus is é an bealach is éifeachtaí é chun plaic a bhaint.

Plé Beirte

Léigh na ceisteanna seo a leanas faoi shláinteachas fiacla amach os ard agus iarr ar na daltaí iad a phlé ina mbeirteanna, agus ina dhiaidh sin tar le chéile mar rang agus déanaigí plé (freagraí idir lúibíní thíos).

  1. Cé chomh minic ba chóir duit do chuid fiacla a scuabadh, meas tú? (Dhá uair sa lá)
  2. Conas ba chóir duit do chuid fiacla a scuabadh? (Nós imeachta leagtha amach thíos)
  3. Cén fhad ba chóir duit a chaitheamh ag scuabadh do chuid fiacla? (2-3 nóiméad)
  4. Chomh maith le scuaba a úsáid, cad eile is féidir linn a úsáid chun fiacla a ghlanadh? (Flas)

Déan breac-chuntas ar an nós imeachta chun fiacla a scuabadh:

  • Déan dhá fhiacail ag an am a scuabadh (leithead cheann na scuaibe fiacla).
  • Déan cuntas suas go deich do gach fiacail atá á scuabadh agat.
  • Scuab na gumaí agus na fiacla le scuab fiacla agus le taos fiacla i ngluaiseacht réidh chiorclach (féach grianghraif)
  • Déan na fiacla ar barr agus na fiacla ag an mbun a scuabadh.
  • Scuab lasmuigh de na fiacla agus de na gumaí, laistigh de na fiacla agus na gumaí agus an dromchla cogantach.
  • Caith amach as do bhéal tar éis scuabtha – ná rinseáil.

GNÍOMHAÍOCHT

Gníomhaíocht Bheirte

Iarr ar na daltaí obair a dhéanamh ina mbeirteanna. Tabhair cóip de bhileog ghníomhaíochta ‘Príomh-Leideanna Fiacla’ do gach beirt, ag iarraidh ar gach comhpháirtí cuid A nó cuid B a dhéanamh. Caithfidh na daltaí oibriú lena chéile ag meaitseáil abairtí ó A le B, chun gach ceann de na 8 n-abairt a chomhlánú, ag scríobh na n-abairtí cearta ina gcuid cóipleabhar.

Leideanna maithe ar leas na bhFiacla - Réiteach

A1. B5. Scuab do chuid fiacla dhá uair gach aon lá, ag am luí agus uair amháin eile i rith an lae.

A2. B6. Bain úsáid as scuab fiacla bog/meánach agus as taos fiacla fluairíde chun do chuid fiacla a scuabadh.

A3. B8. Chun do chuid fiacla a scuabadh mar is ceart ba cheart go dtógfadh sé 2-3 nóiméad (fad amhráin nó mar sin).

A4. B1. Caith amach as do bhéal tar éis scuabtha – ná rinseáil.

A5. B7. Ná bí ag ithe nó ag slogadh taos fiacla in am ar bith.

A6. B2. Athraigh do scuab fiacla nuair a bhíonn na guairí caite.

A7. B4. Chomh maith leis na fiacla a scuabadh tá sé tábhachtach flasáil a dhéanamh gach lá.

A8. B3. Nuair atá tú ag scuabadh do chuid fiacla, tá sé tábhachtach gach aon fhiacail a ghlanadh.

Gníomhaíochtaí Sínte

  1. Iarr ar na daltaí póstaer a dhearadh le seicliosta chun aire a thabhairt dá gcuid fiacla, póstaer is féidir leo a thabhairt abhaile leo.
  2. Iarr ar na daltaí biachlár a scríobh a chuimsíonn bia agus deochanna nach ndéanann dochar do na fiacla.

BEIR LEAT ABHAILE É

Spreag na daltaí chun an teachtaireacht a thabhairt abhaile faoin tábhacht a bhaineann le haiste bia chothrom shláintiúil le haghaidh dea-shláinte fiacla. Mar ghníomhaíocht obair bhaile, is féidir leat a iarraidh ar do dhaltaí an méid a leanas a dhéanamh:

  1. Liostaigh na cinéalacha bia agus na deochanna atá acu sa bhaile ina bhfuil cothaithigh nach ndéanann dochar do na fiacla; agus liostaigh freisin na cinn nach bhfuil go maith dár bhfiacla.
  2. Coinnigh taifead go ceann seachtaine de cé chomh minic a scuabann siad a gcuid fiacla agus seiceáil cé chomh maith agus a d’éirigh leo.
CLOSE

Will you be joining our competition this year? Find out more