Sinsearach

PLEAN CEACHTA

CUSPÓIRÍ

Tuiscint na ndaltaí ar tháirgí déiríochta mar cheann de na príomhghrúpaí bia a fhorbairt agus mar chuid d’aiste bia shláintiúil chothrom.

Fad: 30 nóiméad (nó mar sin)

NAISC CHURACLAIM

OSPS:

Mise Ag tabhairt aire do mo chorp Bia agus cothú

Focail an Lae

Senior Lesson Plans Dairy

Déiríocht

Bainne agus táirgí a dhéantar as bainne, mar shampla cáis agus iógart.

Senior Lesson Plans Nutrition

Cothaithigh

Substaintí a fhaigheann muid ónár gcuid bia a chabhraíonn lenár gcoirp a choinneáil ag obair go sláintiúil e.g. próitéin, vitimíní, mianraí.

Senior Lesson Plans Food Pyramid

Pirimid Bia

Taispeántas i gcruth pirimide ina gcuirtear bianna ina bhfuil an cineál céanna cothaitheach i ngrúpaí

Senior Lesson Plans Balanced Diet

Aiste bia chothrom

Tomhaltas grúpaí bia sa riar bia a mholtar.

Plé Ranga

Taispeáin Pirimid Bia na Roinne agus léirigh an tseilf ‘Bainne, iógart agus cáis’. Iarr ar na daltaí roinnt bianna a ainmniú ón tseilf sin. Ansin, ag baint úsáide as an bpóstaer, pléigh na smaointe a leanas faoin tseilf agus déan pointí plé a thaifeadadh ar an mbord.

Simple Food Pyramid Download

  • Riar bia a mholtar – Moltar 5 sheirbhís in aghaidh an lae idir 9-18 mbliana d’aois ón ngrúpa bia ‘bainne, iógart agus cáis’ (moltar 3 riar do gach aoisghrúpa eile). Mar shampla de riar amháin tá 200ml de bhainne, 125g d’iógart nó 25g de cháis chrua. Moltar cineálacha ina bhfuil saill laghdaithe nó beagán saille.
  • Tá bainne, iógart agus cáis tábhachtach mar chuid d’aiste bia shláintiúil – is foinsí iontacha cailciam iad uile, chomh maith le cothaithigh thábhachtacha eile cosúil le próitéin agus vitimíní B2, B5 agus B12 a sholáthar – cuireann gach ceann acu sin le gnáthfheidhmiú go leor próiseas inár gcoirp:
  • Cailciam – cuireann sé le cnámha agus fiacla sláintiúla, agus le feidhm matán.
  • Próitéin – cuidíonn le fás matán agus forbairt cnámh.
  • B Vitamins:
  • Vitimíní B2, B5, B12 – cabhraíonn siad linn fuinneamh a fháil ó chothaithigh agus le tuirse a laghdú.
  • Vitimín B2 – tábhachtach chun aire a thabhairt don chraiceann agus do radharc na súl.
  • Vitimín B1 – tábhachtach dár gcóras imdhíonachta.
  • Sláinte chnámh:
  • Déanann sé sochar dár sláinte cnámh feadh ár saoil nuair a thugtar aire dár gcnámha agus muid níos óige.
  • Féadfaidh na cineálacha bia a ithimid agus ár leibhéil ghníomhaíochta fisiciúla difear a dhéanamh do shláinte ár gcnámh.
  • Chomh maith le cailciam, is cothaitheach tábhachtach é vitimín D le haghaidh sláinte cnámh. Déantar é ó ghníomh sholas na gréine ar an gcraiceann, ach tá sé le fáil freisin i mbianna mar iasc olach (m.sh. bradán, ronnach), ubh (buíocán) agus táirgí déiríochta atá daingnithe le vitimín D.
  • Tá gníomhaíochtaí rialta ‘glacadh meáchain’, a chuireann meáchan iomlán ár gcoirp ar ár gcosa ríthábhachtach freisin don tsláinte chnámh. Áirítear ar chuid de na gníomhaíochtaí glacadh meáchain damhsa, rith, gleacaíocht, leadóg agus cispheil.

bia sláintiúil

Gníomhaíocht Bheirte

Iarr ar na daltaí comhrá a dhéanamh i mbeirteanna faoi na cineálacha bia is fearr leo ón ngrúpa ‘bainne, iógart agus cáis’. Iarr orthu plé a dhéanamh ar an gcaoi a n-áiríonn siad iad ina n-aiste bia i rith an lae,

Mar shampla:

  • Ag tús an lae babhla leite te déanta le bainne a ithe.
  • Cartán nó buidéal Bainne Scoile a ól gach lá.
  • Ciúbanna cáise agus úll mionghearrtha i gcomhair sos beag san áireamh.
  • Iógart agus sméara mionghearrtha i gcomhair lón scoile san áireamh.
  • Bainne a chur in anraith nó salann ag am an dinnéir.
  • Sneaic a dhéanamh de cháis leáite ar thósta slánghráinneach.
  • Bainne a chur in uibheacha scrofa nó in uibheagáin don dinnéar.
  • Cupán seacláide nó bainne te a ól roimh dhul a luí.

Gníomhaíocht Phearsanta

Déan fótachóipeanna den Bhileog Ghníomhaíochta ‘5 Gach Lá, Slí na Déiríochta‘. Iarr ar na daltaí smaoineamh ar bhealaí nua is féidir leo an grúpa bia ‘bainne, iógart agus cáis’ a ionchorprú ina n-aiste bia, ag taifeadadh a gcuid smaointe ar an mbileog ghníomhaíochta.

Gníomhaíochtaí Sínte

  1. Iarr ar na daltaí póstaer a dhearadh i ngrúpaí lena 10 bPríomh-Leid chun taitneamh a bhaint as déiríocht. Cuir ar taispeáint é timpeall an tseomra ranga nó na scoile.
  2. Déan suirbhé scoile ar na cineálacha bia is fearr le daoine ón ngrúpa bia ‘bainne, iógart agus cáis’. Cad é an bia is coitianta?

Tabhair abhaile é

Spreag na daltaí an teachtaireacht a thabhairt abhaile maidir leis an tábhacht a bhaineann le déiríocht mar chuid d’aiste bia chothrom. Mar ghníomhaíocht obair bhaile, is féidir leat an méid a leanas a iarraidh ar na daltaí:

  1. Liostaigh na táirgí bainne, iógart agus cáise ina gcuisneoir.
  2. Iarr ar dhuine fásta cabhrú leo béile a dhearadh agus a ullmhú dá dteaghlach ag baint úsáide as an ngrúpa bia ‘bainne, iógart agus cáis’.
  3. Déan suirbhé ar an teaghlach – an bhfuil a dteaghlach ag fáil an riar molta ón ngrúpa bia ‘bainne, iógart agus cáis’ gach lá? Cad iad na cineálacha bia déiríochta is fearr le do theaghlach -bainne, iógart nó cáis? Cén cineál béile déiríochta eile is fearr leo?
ÍOSLÓDÁIL ANOIS féachaint ar fhíseán

CUSPÓIRÍ

Feasacht na ndaltaí a fhorbairt maidir leis an tábhacht a bhaineann le gníomhaíocht choirp dá sláinte.

Fad: 30 nóiméad (nó mar sin)

NAISC CHURACLAIM

OSPS:

Mise Ag tabhairt aire do mo chorp Bia agus Cothú/Sláinte agus folláine

Focail an Lae

Senior Lesson Plans Dairy

Déiríocht

Bainne agus táirgí a dhéantar as bainne, mar shampla cáis agus iógart.

Senior Lesson Plans Excercise

Cleachtadh Glacadh Meáchain

Aon chleachtadh a chuireann meáchan iomlán ár gcoirp ar ár gcosa, mar shampla, ag rith, ag scipeáil agus an chuid is mó de na spóirt foirne.

Senior Lesson Plans Bones

Cnámha

Fíochán beo a chuimsíonn ár gcnámharlach.

Senior Lesson Plans Calcium

Cailciam

Mianra a chabhraíonn le fás, forbairt agus cothabháil ár gcnámh. Is foinsí cailciam iad bainne, iógart agus cáis.

Plé Ranga

Anois iarr ar na daltaí smaoineamh ar na bealaí inar féidir linn aire a thabhairt dár gcnámha. Pléigh na pointí a leanas:

  • Fásann ár gcnámha agus éiríonn siad níos láidre le linn na hóige, agus mar sin tá sé tábhachtach aire a thabhairt dóibh. Is féidir linn cabhrú chun cnámha láidre agus sláintiúla a thógáil trí na cineálacha cearta bia a ithe agus trí bheith gníomhach.
  • Tá cailciam tábhachtach d’fhás agus d’fhorbairt ár gcnámh. Is foinsí iontacha cailciam iad bainne, iógart agus cáis. Mar sin féin, tá go leor leanaí in Éirinn nach bhfaigheann go leor cailciam ina n-aiste bia.
  • Is féidir taitneamh a bhaint as an ngrúpa bia ‘bainne, iógart agus cáis’ go héasca mar chuid d’aiste bia shláintiúil. Moltar trí riar laethúil do leanaí 5-8 mbliana d’aois. Moltar cúig riar in aghaidh an lae dóibh siúd atá 9-18 mbliana d’aois.
  • Áirítear mar riar amháin gloine bainne 200ml, pota iógairt 125g, nó píosa de cháis chrua 25g, e.g. cáis chéadair.
  • Tá ról tábhachtach ag fosfar agus próitéin i sláinte na gcnámh freisin.
  • Is foinsí maithe iad bainne, iógart agus cáis de na cothaithigh sin.
  • Tá Vitimín D an-tábhachtach freisin maidir le sláinte na gcnámh. Is féidir vitimín D a fháil in iasc olach (mar shampla bradán, ronnach agus sairdíní), uibheacha agus táirgí déiríochta daingnithe le vitimín D.

Gníomhaíocht Bheirte

Mínigh gur cleachtaí glacadh meáchain iad cleachtaí ar bith a chuireann do mheáchan ar fad ar do chosa, mar shampla, ag rith, ag damhsa, ag scipeáil agus ag imirt peile. Iarr ar na daltaí i mbeirteanna an méid a leanas a phlé agus a scríobh:

  1. Liosta de níos mó gníomhaíochtaí glacadh meáchain.
  2. Liosta de na bealaí inar féidir leo taitneamh a bhaint as bheith gníomhach, mar shampla
  • Siúl nó rothaíocht chuig an scoil, nó cuid den bhealach, nuair is féidir.
  • Imirt lasmuigh le cairde.
  • Páirt a ghlacadh i ngníomhaíochtaí iar-scoile.
  • Teorainn ama a aontú le haghaidh ‘am scáileáin’ (teilifís, ríomhaire, fón, táibléad srl.) le mamaí/ daidí/duine fásta sa bhaile.
  • Seiceáil go bhfuil mo scoil tar éis clárú do Bhratach Ghníomhach Scoile – www.activeschoolflag.ie

Déan plé!

Cuir i gcuimhne do na daltaí go gcaitear an chuid is mó dá gcuid ama sa scoil ina suí ag deasc, mar sin tá sé tábhachtach éirí ina seasamh agus a gcuid matán a shíneadh nuair is féidir leo!

Spreag na daltaí leis an nasc a dhéanamh idir riachtanais bia agus fuinnimh. Mínigh go gcaithfidh siad ithe chun cabhrú leo a bheith gníomhach i rith an lae.

Gníomhaíocht Ghrúpa

I ngrúpaí beaga, iarr ar na daltaí cluiche a dhearadh atá bunaithe ar chleachtaí glacadh meáchain atá maith dá sláinte chnámh (ag rith, ag scipeáil, ag léim, cluichí liathróide).

Mar shampla – cleas na bacóide dá gcuid féin a cheapadh, cluiche scipeála nua a cheapadh, cluiche a chruthú a chuireann le chéile léim agus caitheamh etc.

Gníomhaíochtaí Sínte

  1. Iarr ar na grúpaí an cluiche nua a chruthaigh siad a mhúineadh do na leanaí eile sa rang.
  2. Bíodh lá agaibh le haghaidh spórt ranga ag baint úsáide as cluichí na ndaltaí féin mar chuid de na gníomhaíochtaí.
  3. Déan tionscadal staire faoi chluichí traidisiúnta scoile den chineál glacadh meáchain agus cuir ar taispeáint sa scoil é.

Tabhair Abhaile é

Spreag do chuid daltaí chun an teachtaireacht a thabhairt abhaile maidir leis an tábhacht a bhaineann le gníomhaíocht fhisiciúil mar chuid de stíl mhaireachtála shláintiúil. Mar ghníomhaíocht obair bhaile, is féidir leat a iarraidh ar na daltaí an méid a leanas a dhéanamh:

  1. Siúlóid teaghlaigh a eagrú.
  2. Dul ag siúl lena madra féin nó le madra na gcomharsan (le duine fásta).
  3. Spórt foirne a imirt lena dteaghlach.
  4. Dialann gníomhaíochtaí fisiciúla a choinneáil, ag taifeadadh na ngníomhaíochtaí a dhéanann siad féin agus a dteaghlaigh gach seachtain.
ÍOSLÓDÁIL ANOIS féachaint ar fhíseán

CUSPÓIRÍ

Tuiscint na ndaltaí maidir le sláinteachas fiacla a fhorbairt agus faoin tábhacht a bhaineann le haiste bia shláintiúil chothrom do dhea-shláinteachas fiacla.

Fad: 30 nóiméad (nó mar sin)

NAISC CHURACLAIM

OSPS:

Mise Ag tabhairt aire do mo chorp Sláinte agus folláine Bheith eolach faoi mo corp Bia agus cothú

Focail an Lae

Senior Lesson Plans Plaque

Plaic

Substaint ghreamaitheach atá déanta de na frídíní is cúis le lobhadh fiacla.

Senior Lesson Plans Enamal

Cruan

Clúdaíonn cruan do chuid fiacla agus cosnaíonn sé iad. Is é an tsubstaint is crua i do chorp é.

Senior Lesson Plans Fluoride

Fluairíd

Mianra atá éifeachtach chun luathchomharthaí lobhadh fiacla a chosc agus a aisiompú. Faightear fluairíd in uisce óil agus i dtaos fiacla.

Senior Lesson Plans Gum Diease

Galar Drandail

Cruthaítear galar drandail ó chnuasach de phlaic fiaclóireachta ar dhromchla na fiacaile agus ar fud na ngumaí, go ginearálta mar gheall ar easpa scuabtha fiacla. Is minic a thosaíonn galar drandail le linn naóhige nó hógántachta.

Lobhadh fiacla

Nuair a ithimid nó a ólaimid rud éigin ina bhfuil siúcra, cruthaítear aigéid sa bhéal. Déantar na haigéid sin ag frídíní a mhaireann sa phlaic fiaclóireachta ar dhromchla na bhfiacla. Tosaíonn na haigéid ar dhromchla cruan an fhiacail a leagan, rud a lobhann fiacail.

Plé Ranga

Cuir in iúl do na daltaí go mbeidh siad ag foghlaim faoi shláinteachas fiacla. Cuir ceist ar na daltaí cad a thuigeann siad leis an téarma sin. Mínigh gurb é atá i gceist leis ná aire a thabhairt don bhéal, do na fiacla agus gumaí. Mar rang, pléigh 1) cén fáth a bhfuil sláinteachas fiacla tábhachtach agus 2) conas sláinteachas maith fiacla a bheith agat. Mar shampla:

1. Cén fáth a bhfuil sláinteachas fiacla tábhachtach?

  • De dheasca droch-shláinteachas fiacla is féidir tinneas fiacaile, lobhadh fiacaile nó tinneas gumaí a bheith ar dhuine.
  • De dheasca droch-shláinteachas fiacla is féidir droch-anáil a bheith ag duine, rud a fhéadfaidh tionchar a bheith aige ar fhéinmheas.
  • Má bhíonn dea-shláinteachas fiacla ag duine agus é/í óg, ciallaíonn sin go mbíonn dea-nósanna ag duine.
  • Tá fiacla tábhachtach le bheith ag ithe, ag caint agus ag déanamh gáire.

Mínigh lobhadh fiacla (féach focail an lae le haghaidh sainmhínithe). Go hádhúil, tá a chosaint féin ag an mbéal i gcoinne lobhadh fiacla. 20 nóiméad tar éis rud éigin siúcrúil a ithe nó a ól, mura nglactar níos mó siúcra, tosaíonn an t-aigéad a neodrú agus tagann dromchla na fiacaile ar ais chuig an ngnáthstaid. Sin é an fáth a bhfuil sé tábhachtach gan deochanna nó sneaiceanna siúcrúla a ithe idir béilí.

Mínigh galar drandail (féach focail an lae le haghaidh sainmhínithe). Cruthaíonn galar drandail deargadh, at agus fuiliú nuair a scuabtear iad agus féadfar fiacla a chailleadh dá bharr.

2. Conas sláinteachas fiacla maith a bheith agat:

  • Ith béilí agus sneaiceanna sláintiúla.
  • Cuir san áireamh cineálacha bia ina bhfuil foinsí cailciam agus fosfar mar cabhraíonn siad sin le fiacla a choinneáil sláintiúil. I measc na samplaí tá bainne, iógart nádúrtha agus cáis (moltar cineálacha ar bheagán saille).
  • Seachain sneaiceanna siúcrúla cosúil le milseáin, seacláid, brioscaí agus deochanna siúcrúla, mar is féidir le sneaiceáil ar bhianna ina bhfuil cuid mhór siúcra fiacla a lobhadh.
  • Glan do ghumaí agus d’fhiacla i gceart.
  • Scuab do chuid fiacla dhá uair sa lá le taos fiacla fluairíde. Cabhróidh sé sin trí chruan fiacla a dhéanamh níos frithsheasmhaí in éadan lobhadh fiacla agus is é an bealach is éifeachtaí é chun plaic a bhaint.

Plé Beirte

Léigh na ceisteanna seo a leanas faoi shláinteachas fiacla amach os ard agus iarr ar na daltaí iad a phlé ina mbeirteanna, agus ina dhiaidh sin tar le chéile mar rang agus déanaigí plé (freagraí idir lúibíní thíos).

  1. Cé chomh minic ba chóir duit do chuid fiacla a scuabadh, meas tú? (Dhá uair sa lá)
  2. Conas ba chóir duit do chuid fiacla a scuabadh? (Nós imeachta leagtha amach thíos)
  3. Cén fhad ba chóir duit a chaitheamh ag scuabadh do chuid fiacla? (2-3 nóiméad)
  4. Chomh maith le scuaba a úsáid, cad eile is féidir linn a úsáid chun fiacla a ghlanadh? (Flas)

Déan breac-chuntas ar an nós imeachta chun fiacla a scuabadh:

  • Déan dhá fhiacail ag an am a scuabadh (leithead cheann na scuaibe fiacla).
  • Déan cuntas suas go deich do gach fiacail atá á scuabadh agat.
  • Scuab na gumaí agus na fiacla le scuab fiacla agus le taos fiacla i ngluaiseacht réidh chiorclach (féach grianghraif)
  • Déan na fiacla ar barr agus na fiacla ag an mbun a scuabadh.
  • Scuab lasmuigh de na fiacla agus de na gumaí, laistigh de na fiacla agus na gumaí agus an dromchla cogantach.
  • Caith amach as do bhéal tar éis scuabtha – ná rinseáil.

Gníomhaíocht Bheirte

Iarr ar na daltaí obair a dhéanamh ina mbeirteanna. Tabhair cóip de bhileog ghníomhaíochta ‘Príomh-Leideanna Fiacla‘ do gach beirt, ag iarraidh ar gach comhpháirtí cuid A nó cuid B a dhéanamh. Caithfidh na daltaí oibriú lena chéile ag meaitseáil abairtí ó A le B, chun gach ceann de na 8 n-abairt a chomhlánú, ag scríobh na n-abairtí cearta ina gcuid cóipleabhar.

Leideanna maithe ar leas na bhFiacla – Réiteach

  1. Scuab do chuid fiacla dhá uair gach aon lá, ag am luí agus uair amháin eile i rith an lae.
  2. Bain úsáid as scuab fiacla bog/meánach agus as taos fiacla fluairíde chun do chuid fiacla a scuabadh.
  3. Chun do chuid fiacla a scuabadh mar is ceart ba cheart go dtógfadh sé 2-3 nóiméad (fad amhráin nó mar sin).
  4. Caith amach as do bhéal tar éis scuabtha – ná rinseáil.
  5. Ná bí ag ithe nó ag slogadh taos fiacla in am ar bith.
  6. Athraigh do scuab fiacla nuair a bhíonn na guairí caite.
  7. Chomh maith leis na fiacla a scuabadh tá sé tábhachtach flasáil a dhéanamh gach lá.
  8. Nuair atá tú ag scuabadh do chuid fiacla, tá sé tábhachtach gach aon fhiacail a ghlanadh.

Gníomhaíochtaí Sínte

  1. Iarr ar na daltaí póstaer a dhearadh le seicliosta chun aire a thabhairt dá gcuid fiacla, póstaer is féidir leo a thabhairt abhaile leo.
  2. Iarr ar na daltaí biachlár a scríobh a chuimsíonn bia agus deochanna nach ndéanann dochar do na fiacla.

Tabhair Abhaile é

Spreag na daltaí chun an teachtaireacht a thabhairt abhaile faoin tábhacht a bhaineann le haiste bia chothrom shláintiúil le haghaidh dea-shláinte fiacla. Mar ghníomhaíocht obair bhaile, is féidir leat a iarraidh ar do dhaltaí an méid a leanas a dhéanamh:

  1. Liostaigh na cinéalacha bia agus na deochanna atá acu sa bhaile ina bhfuil cothaithigh nach ndéanann dochar do na fiacla; agus liostaigh freisin na cinn nach bhfuil go maith dár bhfiacla.
  2. Coinnigh taifead go ceann seachtaine de cé chomh minic a scuabann siad a gcuid fiacla agus seiceáil cé chomh maith agus a d’éirigh leo.
ÍOSLÓDÁIL ANOIS féachaint ar fhíseán

CUSPÓIRÍ

Tuiscint na ndaltaí ar athrú aeráide, ar an gcomhshaol agus ar fheirmeoireacht a fhorbairt.

Fad: 30 nóiméad (nó mar sin)

NAISC CHURACLAIM

OSPS:

Mise agus an domhan mór Saoránacht a fhorbairt Cúram comhshaoil

Tíreolaíocht:

Aimsir Thimpeallachtaí Nádúrtha aeráid agus atmaisféar Feasacht agus cúram comhshaoil Feasacht comhshaoil agus ag tabhairt aire don timpeallacht

Focail an Lae

Comhshaol

Gach ní beo agus neamhbheo timpeall ort, lena n-áirítear an t-aer.

Astaíochtaí gáis cheaptha teasa

Gáis, mar shampla CO2, a ghabhann teas na gréine san atmaisféar, rud a fhágann go dtéitear an t-atmaisféar (cosúil le teach gloine).

Bia-aistear

Taistealaíonn an bia ón bhfeirm go dtí ár bplátaí. Úsáidtear fuinneamh chun bia a fhás, a phróiseáil, a iompar agus a stóráil, rud a chruthaíonn gáis cheaptha teasa. Dá fhad is gá do chuid bia a thaisteal, is ea is mó an bia-aistear a bhainfidh leis.

Athrú aeráide

Mar gheall ar astaíochtaí gáis cheaptha teasa, tá an Domhan ag éirí níos teo, rud a chruthaíonn an t-athrú aeráide.

Aeráid aigéanach

Aeráid chineálta, fhliuch i gcoitinne, gan teochtaí tromchúiseacha sa samhradh nó sa gheimhreadh.

Plé Grúpa

1. Iarr ar na daltaí, ag obair i ngrúpaí, na smaointe seo a leanas a phlé agus nóta a dhéanamh dá bpríomhphointí ag baint úsáide as mapa intinne.

  • Cad a thuigeann siad leis an téarma ‘athrú aeráide’?
  • Conas atá breoslaí iontaise bainteach leis an athrú aeráide?
  • Conas atá gáis cheaptha teasa bainteach leis an athrú aeráide?
  • Conas atá bia-aistear ceangailte leis an athrú aeráide?
  • An féidir leo aon aimsir eisceachtúil a shainaithint a d’fhéadfadh a bheith bainteach leis an athrú aeráide?

2. Iarr ar gach grúpa a mapa intinne a phlé leis an rang. Leathnaigh ar na smaointe a ndearnadh iniúchadh orthu cheana féin i ngrúpaí trí thuilleadh plé a dhéanamh ar an athrú aeráide mar rang iomlán, ag baint úsáide as an rannóg ‘Focail an lae’ agus na pointí seo a leanas:

  • Má úsáidtear bia séasúrach a fhástar go háitiúil is lú an bia-aistear.
  • Má úsáidtear bia le beagán pacáistithe nó gan aon phacáistiú cabhraíonn sin le dramhaíl a laghdú.
  • Taistealaíonn cairéad ón Afraic Theas 6,000 míle.
  • Laghdaítear ar an mbia-aistear má shiúltar chuig an siopa le haghaidh bia seachas an carr a úsáid.

Plé Ranga

1. Pléigh na pointí seo a leanas maidir leis an nasc idir déiríocht agus an timpeallacht:

  • Mar gheall ar an áit a bhfuil Éire suite ar an bplainéad, cabhraíonn ár n-aeráid fhionnuar, mheasartha, aigéanach leis na ba dul ar féarach lasmuigh ar fhéar úr méith ar feadh suas le 300 lá sa bhliain.
  • Mar gheall ar ár n-aeráid chineálta, fhliuch, úsáideann táirgeadh déiríochta in Éirinn suas le 20% níos lú uisce ná an chuid is mó de na tíortha Eorpacha.
  • Mar gheall ar ár gcóras táirgthe féirbhunaithe, tá cuid de na leibhéil is ísle d’astuithe gáis cheaptha teasa san AE ag feirmeacha déiríochta na hÉireann. Meastar go bhfuil laghdú 1.7% ar astuithe gáis cheaptha teasa in aghaidh gach méadú 10 lá ar fhéarach lasmuigh.*

2. Pléigh na pointí seo a leanas faoi thionchar an athraithe aeráide ar fheirmeoireacht:

  • Le linn aimsir shneachta, ní mór ainmhithe a choinneáil i bhfoscadáin ag amanna den bhliain nuair a bhíonn siad lasmuigh de ghnáth.
  • Le linn drochaimsire, bíonn tionchar ag dálaí contúirteacha bóthair ar sheachadtaí agus ar bhailiúcháin bainne.
  • Nuair nach féidir le ba a bheith lasmuigh ar an bhféar, caithfidh feirmeoirí bia breise a sholáthar.
  • Bíonn tionchar ag dálaí eisceachtúla d’aimsir thirim agus ag easpa báistí ar an bhféar a bheith ar fáil (bia) do na hainmhithe.
  • Is féidir le triomach agus tuilte méid an bhairr atá ag feirmeoir a laghdú agus féadfaidh sé barr a scriosadh go hiomlán fiú.

Gníomhaíocht Bheirte

Comhlánaigh an sliocht comhlánaithe ar an mbileog ghníomhaíochta Déiríochta agus Comhshaoil.

Gníomhaíocht Phearsanta

Iarr ar na daltaí a shamhlú go bhfuil siad ina n-iriseoirí nuachtáin a chuir feirmeoir a raibh tionchar ag an athrú aeráide air faoi agallamh. Iarr ar na daltaí scríobh faoin agallamh le haghaidh ailt nuachtáin.

Gníomhaíochtaí Sínte

  1. Tabhair cuireadh d’fheirmeoir labhairt leis an rang faoin tionchar a bhíonn ag an athrú aeráide ar a c(h)uid feirmeoireachta. Iarr ar na daltaí scríobh faoi.
  2. Iarr ar dhaltaí i ngrúpaí smaoineamh ar bhealaí gur féidir leo a mbia-aistear (agus astuithe dé-ocsaíd charbóin) a laghdú.
  3. Spreag na daltaí chun a gcartáin nó a mbuidéil Bhainne Scoile a thabhairt abhaile lena n-athchúrsáil.

Tabhair Abhaile é

Spreag do dhaltaí chun an teachtaireacht a thabhairt abhaile faoin tionchar a bhíonn ag an athrú aeráide ar an gcomhshaol. Mar ghníomhaíocht obair bhaile, is féidir leat iarraidh ar na daltaí an méid a leanas a dhéanamh:

  1. Liostaigh bia a fhásann go háitiúil atá acu sa bhaile.
  2. Déan conradh teaghlaigh chun an bia-aistear a laghdú.
ÍOSLÓDÁIL ANOIS féachaint ar fhíseán

CUSPÓIRÍ

Feasacht na ndaltaí a fhorbairt maidir le tábhacht na feirmeoireachta déiríochta agus a dtuiscint ar shaol an fheirmeora agus na próisis a bhaineann le táirgeadh déiríochta.

Fad: 30 nóiméad (nó mar sin)

NAISC CHURACLAIM

Tíreolaíocht:

Timpeallachtaí daonna Daoine atá ina gcónaí agus ag obair sa cheantar áitiúil áit in Éirinn i gcodarsnacht leis sin Daoine ag obair

Focail an Lae

Dul ar féarach

Ainmhithe, cosúil le ba, ag beathú ar fhéar atá ag fás.

Paistéaradh

An bainne á théamh go teocht ard ar feadh tréimhse ghearr ama (e.g. 72 céim Celsius ar feadh 15 shoicind) agus ansin é a fhuarú go han-tapa.

Homaiginiú

Nuair a scaipeann na cáithníní uachtair i mbainne go cothrom ar fud an bhainne ionas nach n-ardóidh an t-uachtar chuig an mbarr.

Bleánlann

Foirgneamh ar fheirm dhéiríochta a úsáidtear chun ba a bhleán.

Plé Ranga

Iarr ar na daltaí a gcuid taithí roimhe seo, más ann di, ar fheirmeoireacht déiríochta a phlé trí na ceisteanna seo a leanas a chur:

  1. Cad iad na cineálacha feirmeoireachta is féidir leat a ainmniú? (m.sh. curaíocht, beostoc, feirmeoireacht mheasctha, déiríocht).
  2. Cad is feirmeoireacht déiríochta ann? (Is é an cineál feirmeoireachta a tháirgeann táirgí déiríochta cosúil le bainne, iógart agus cáis).
  3. An raibh tú riamh ag feirm dhéiríochta? Déan cur síos ar an méid a d’fheicfeá de ghnáth ar fheirm dhéiríochta (e.g. ba, bleánlann, bliteoirí, sadhlas, féar).
  4. Ag cuimhneamh siar ar Cheacht 1, Déiríocht i m’aiste bia, an féidir leat aon táirgí a d’fhéadfaí a tháirgeadh ó fheirm dhéiríochta a ainmniú? (e.g. bainne, cáis, iógart).

Plé Beirte

Iarr ar na daltaí smaoineamh ar conas a thugann feirmeoirí aire do na ba ar fheirm dhéiríochta. Iarr orthu a gcuid smaointe a phlé le comhpháirtí agus iarr ar gach beirt a gcuid smaointe a roinnt leis an rang.

Nodanna plé:

  • Soláthraíonn feirmeoirí easair do na ba le codladh uirthi.
  • Mar gheall ar aeráid na hÉireann, is féidir le feirmeoirí ba a fhágáil chun dul ar féarach ar fhéar úr lasmuigh ar feadh thart ar 300 lá sa bhliain.
  • Bogann feirmeoirí ba ó pháirc go páirc ionas go mbeidh go leor féir acu le hithe.
  • Tugann feirmeoirí na ba isteach ar foscadh le linn mhíonna fuara an gheimhridh agus déanann siad cinnte go bhfuil bia cosúil le sadhlas agus grán buí acu le hithe.
  • Coinníonn na feirmeoirí na bóithigh agus na bleánlanna glan.
  • Déanann feirmeoirí cinnte de go dtéann tréidlia ar cuairt chuig an bhfeirm chun a chinntiú go bhfanann na ba sláintiúil.

Gníomhaíocht Bheirte

Tosaigh le díospóireacht ranga ag iarraidh ar na daltaí smaoineamh ar an bpróiseas a bhaineann le bainne a tháirgeadh i bhfeirm dhéiríochta. Déan nótaí de na príomh-phointí ar an mbord.

Ansin tabhair cóip den bhileog ghníomhaíochta ‘Ón bhFéar go dtí do Mhéar’ do gach dalta. Iarr orthu ina mbeirteanna breathnú ar na 8 gcéim de tháirgeadh bainne ‘Ón bhFéar go dtí do Mhéar‘ agus uimhreacha a chur orthu, á gcur san ord ceart. Déan plé ar an ord ceart mar rang, ag caint trí gach ceann de na céimeanna sa phróiseas táirgthe bainne. *(Tá breacchuntas ar an ord ceart ar leathanach 21).

Gníomhaíocht Phearsanta

Iarr ar na daltaí ord ceart na táirgeachta bainne a scríobh ina gcuid cóipleabhar, ag scríobh gach céime ina bhfocail féin.

Gníomhaíochtaí Sínte

  1. Iarr ar na daltaí a shamhlú gur feirmeoirí déiríochta sainiúla iad atá díreach tar éis duine a fhostú chun dul ag obair ar a bhfeirm. Iarr orthu treoracha a scríobh maidir le bheith ag obair ar fheirm dhéiríochta chun cuidiú lena gcúntóir nua.
  2. Iarr ar na daltaí a shamhlú gur feirmeoirí déiríochta iad agus a gcuid cartán bainne féin a dhearadh.
  3. Iarr ar dhaltaí i ngrúpaí a bpóstaer féin ‘Ón bhFéar go dtí do Mhéar’ féin a chruthú le taispeáint ar fud na scoile.

Ón bhFéar go dtí do Mhéar – Na 8 gcéim de tháirgeadh bainne

Céim 1 – Cothaítear bó ar fhéar úr cothaitheach.

Céim 2 – Déantar ba a bhleán dhá uair sa lá sa bhleánlann. Stóráiltear an bainne a bhailítear faoi bhun 4° Celsius in umar bainne agus bailítear é ón bhfeirm ag tancaeir chuisnithe gach 2-3 lá.

Céim 3 – Sula mbailítear bainne ón bhfeirmeoir, glacann an tiománaí samplaí chun caighdeán an bhainne a thástáil.

Céim 4 – Nuair a thagann an tiománaí chuig an déiríocht, pumpálann sé an bainne amach as an tancaer isteach i gcoimeádáin mhóra chuisnithe. Ansin, déantar an tancaer a ní go cúramach ar an taobh istigh agus ansin tá sé réidh do bhailiúchán an lá dár gcionn.

Céim 5 – Déantar tástáil ar an mbainne arís ag an déiríocht, an uair seo ag oibrí saotharlainne, le caighdeán agus glaineacht a chinntiú.

Céim 6 – Déantar bainne a phaistéaradh chun a chinntiú nach bhfuil frídíní ann. Is é Louis Pasteur a chum agus is é atá i gceist leis ná an bainne a théamh go teocht ard ar feadh tréimhse ghearr ama (72° Celsius ar feadh 15 shoicind), agus ansin é a fhuarú go tapa. Déantar céim amháin eile ar roinnt bainne, is é sin homaiginiú.

Céim 7 – Déantar an bainne a líonadh isteach i gcoimeádáin éagsúla ansin. Ina dhiaidh sin, luchtaítear leoraithe le crátaí bainne le seachadadh chuig an teach nó chuig an siopa. Déantar cuid de a sheachadadh díreach chuig scoileanna.

Céim 8 – Mar sin, an chéad uair eile a bhainfidh tú taitneamh as gloine bhlasta bainne, is féidir leat a bheith cinnte go bhfuil tú ag ól deoch d’ardchaighdeán, nádúrtha agus cothaitheach.

Tabhair Abhaile é

Spreag do dhaltaí chun teachtaireacht a thabhairt faoin tábhacht a bhaineann le feirmeoireacht déiríochta.

Mar ghníomhaíocht obair bhaile, is féidir leat a iarraidh ar do dhaltaí an méid a leanas a dhéanamh:

  1. Féach ar na táirgí déiríochta sa chuisneoir agus sainaithin cén áit a bhfuarthas iad. Mar shampla, an bhfuarthas aon rud ó fheirm áitiúil?
  2. An bhfuil comhartha ráthaíochta na Comhairle Náisiúnta Déiríochta “Déanta ar fheirm i bPoblacht na hÉireann” ar an mbainne ina gcuisneoir?
  3. An bhfuil aithne acu ar fheirmeoir déiríochta áitiúil?
  4. Déan taifead cé mhéad lítear bainne atá ag gach ball den teaghlach ar feadh seachtaine. Déan comparáid eatarthu.
ÍOSLÓDÁIL ANOIS féachaint ar fhíseán

Gníomhaithe Ranga

póstaeir

grass-to-glass-poster-irish
dental-health-poster-senior
dairy-challenge-poster-irish